Pakt o migracji i azylu, również pakt migracyjny UE lub pakt azylowy i migracyjny UE – zestaw przepisów Unii Europejskiej dotyczących migracji, które weszły w życie 12 czerwca 2026. Nowe przepisy zobowiązują państwa członkowskie do bardziej równomiernego podziału kosztów i wysiłków związanych z przyjmowaniem migrantów oraz reformują unijne procedury azylowe i bezpieczeństwa granic, a także wprowadzają inne zmiany.

Proces legislacyjny Komisja Europejska po raz pierwszy zaproponowała Pakt 23 września 2020 roku. Porozumienie zostało osiągnięte 20 grudnia 2023 roku między przedstawicielami Parlamentu Europejskiego a Radą Unii Europejskiej, składającą się z ministrów rządów państw UE.

Pakt został przyjęty przez Parlament Europejski 10 kwietnia 2024 roku, przy czym niektóre przepisy zostały zatwierdzone niewielką przewagą głosów, wynoszącą około 30 głosów. Rada Unii Europejskiej zatwierdziła Pakt 14 maja 2024 roku, przy czym Węgry i Polska głosowały przeciw.

Postanowienia Przepisy Paktu dotyczą migrantów przyłapanych na nielegalnym przekraczaniu , na przykład docierających drogą morską do wybrzeży Grecji, Włoch lub Hiszpanii przez Morze Śródziemne lub Ocean Atlantycki na łodziach dostarczanych przez przemytników (szacunkowo ok. 300 tys. osób w 2023 roku). Postanowienia nie obejmują legalnych migrantów do UE (ok. 3,5 mln w 2023) ani osób, które przybyły legalnie, ale przekroczyły termin ważności wizy (ok. 700 tys. w 2023).

Pakt nakazuje stosowanie tych samych procedur i standardów wobec wszystkich wnioskodawców o azyl we wszystkich państwach członkowskich. Migranci nielegalnie wjeżdżający do UE mają przejść kontrolę tożsamości, zdrowotną i bezpieczeństwa, w tym odczyt biometryczny twarzy i odcisków palców, w ciągu siedmiu dni, a dane mają być przechowywane w rozbudowanej bazie Eurodac. Rezultatem kontroli ma być albo wniosek o ochronę międzynarodową (np. azyl), albo deportacja.

Osoby ubiegające się o azyl muszą złożyć wniosek w państwie UE, do którego przybyły jako pierwszego, i pozostać tam do ustalenia kraju odpowiedzialnego za rozpatrzenie ich sprawy. Wnioskodawcy z krajów, których obywatele uzyskują ochronę w mniej niż 20% przypadków, mają być kierowani do przyspieszonej procedury w blisko granic UE. Procedura ta powinna trwać 12 tygodni, w tym czas na jedno odwołanie w razie odmowy, z możliwością przedłużenia o 8 tygodni. Migranci z krajów o wyższym wskaźniku akceptacji przechodzą zwykłą procedurę azylową, która zostanie skrócona w stosunku do obecnej wieloletniej praktyki. W razie odmowy azylu automatycznie wydawana jest decyzja o deportacji. Pakt pozwala na szybszą deportację do krajów pochodzenia lub tranzytu, jeśli zostały uznane za bezpieczne.

, określające, które państwo członkowskie odpowiada za rozpatrzenie wniosku azylowego, zostaje zreformowane. Państwa, do których migranci przybywają jako pierwsi, mogą relokować łącznie do 30 tys. osób rocznie do innych państw członkowskich UE. Pakt wprowadza obowiązkowy, lecz elastyczny mechanizm solidarności: każde państwo UE musi albo fizycznie przyjąć osoby ubiegające się o azyl, albo wspomóc inne kraje finansowo lub operacyjnie (personel, sprzęt). Państwo może zapłacić 20 tys. euro za każdego migranta, którego nie przyjmie w ramach mechanizmu.

Irlandia i Dania posiadały klauzule opt-out. Irlandia zgłosiła chęć przystąpienia do siedmiu z dziesięciu aktów prawnych Paktu, co Komisja Europejska zatwierdziła w lipcu 2024. Dania zgłosiła 11 czerwca 2024, że będzie stosować trzy akty prawne Paktu, ponieważ stanowiły one nowelizację istniejących umów dwustronnych między UE a Danią.

Skuteczność i ograniczenia Analitycy i instytucje wskazują, że Pakt porządkuje i ujednolica zarządzanie migracją, lecz nie usuwa głównych słabości dotychczasowego systemu. W ocenie celem reformy nie było ułatwienie azylu, lecz uczynienie zarządzania nim bardziej przewidywalnym i ograniczenie sporów między państwami członkowskimi.

Próg 20% uznawalności, decydujący o skierowaniu do procedury granicznej, należy odnosić do faktycznych wskaźników przyznawania ochrony. Według Agencji Unii Europejskiej ds. Azylu (EUAA) w pierwszej połowie 2024 roku wskaźnik przyznawania ochrony w pierwszej instancji w UE wyniósł około 46%, najwięcej od 2016 roku, przy czym był silnie zróżnicowany według obywatelstwa, od około 92% dla Syryjczyków i około 65% dla Afgańczyków do kilku procent dla części krajów Azji Południowej.

Najczęściej wskazywanym ograniczeniem jest niska skuteczność powrotów. Faktycznie odsyłanych jest jedynie około 20% osób objętych nakazem opuszczenia UE, ponieważ powroty zależą od umów z krajami pochodzenia, których Pakt nie tworzy. Także skala solidarności jest ograniczona, gdyż minimalny roczny pułap relokacji (30 tys. osób) odpowiada około 10% nieregularnych przyjazdów odnotowanych w latach 2022–2023, a w ocenie Elcano odpowiedzialność państwa pierwszego wjazdu jest w Pakcie uregulowana znacznie precyzyjniej niż mechanizmy jej współdzielenia. Komisja Europejska może pobierać około 600 mln euro rocznie z opłat zastępujących przyjęcie migrantów, co pozostaje niewielką kwotą wobec kosztów przyjmowania uchodźców, które w przypadku Niemiec w 2015 roku i Polski w 2022 roku sięgały około 8 mld euro.

(ECRE) oceniła, że Pakt nie reformuje gruntownie zasady odpowiedzialności kraju pierwszego wjazdu, a mechanizm solidarności jest jedynie warstwą korygującą nałożoną na niezmieniony system dubliński. W 2024 roku badacze, w tym , oceniali, że reforma prawdopodobnie nie doprowadzi do zmniejszenia nielegalnej imigracji, m.in. ze względu na ustawowe wyjątki ograniczające liczbę osób kierowanych do procedury granicznej oraz na różnicę między rocznym pułapem spraw rozpatrywanych w tej procedurze a rzeczywistą liczbą przybywających.

Odbiór Poparcie Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen określiła Pakt jako „ogromne osiągnięcie dla Europy”, które zapewni „europejskie rozwiązanie” kwestii migracji przez zabezpieczenie granic i usprawnienie procedur azylowych. Przewodnicząca Parlamentu Europejskiego Roberta Metsola stwierdziła, że UE dostarczyła „solidne ramy legislacyjne dotyczące migracji i azylu”. Kanclerz Niemiec Olaf Scholz nazwał porozumienie „historycznym, niezbędnym” krokiem, który ogranicza nielegalną migrację i odciąża kraje szczególnie dotknięte. Grecki minister ds. migracji Dimitris Kairidis określił Pakt „wielkim przełomem”. Pakt poparła Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji. W październiku 2024 premier Hiszpanii Pedro Sánchez wezwał do przyspieszenia wdrożenia Paktu w celu złagodzenia kryzysu migracyjnego na Wyspach Kanaryjskich.

Krytyka prawna i humanitarna Organizacje praw człowieka, w tym Oxfam, , Amnesty International i Save the Children, skrytykowały porozumienie w liście otwartym, twierdząc, że stworzy ono „okrutny system”. Ponad 200 naukowców z 66 europejskich uczelni określiło Pakt jako „nieludzki” i wezwało Parlament Europejski oraz Radę do ponownego rozpatrzenia.

W ocenie Human Rights Watch z czerwca 2026 Pakt podważa prawo do azylu, ułatwiając pośpieszne rozpatrywanie wniosków w skróconych procedurach granicznych oraz zwiększając zakres i długość detencji, a możliwość odsyłania wnioskodawców do „bezpiecznych krajów trzecich” służy raczej przerzucaniu odpowiedzialności niż zapewnieniu skutecznej ochrony. Krytycy z tego nurtu wskazują, że standaryzacja i przyspieszenie procedur granicznych, w tym krótkie terminy odwołań, mogą obniżyć jakość decyzji azylowych i zwiększyć ryzyko naruszenia zasady non-refoulement.

Krytyka polityczna i suwerennościowa Część polityków prawicowych krytykowała Pakt za zbyt słabe przepisy dotyczące powrotów migrantów oraz za podważanie suwerenności narodowej. Polska i Węgry sprzeciwiły się Paktowi, kwestionując obowiązkowy charakter mechanizmu solidarności. Premier Węgier Viktor Orbán oświadczył, że Węgry „nigdy nie poddadzą się szaleństwu masowej migracji”, a premier Polski Donald Tusk zapowiedział ochronę Polski przed mechanizmem relokacji. Premier Słowacji Robert Fico wezwał do skuteczniejszej polityki powrotowej, wskazując, że spośród nielegalnych migrantów przybywających do Europy około 80% pozostaje, a odesłać udaje się jedynie około 20%. Czeski lider opozycji Andrej Babiš nazwał zatwierdzenie Paktu przez rząd Petra Fiali „największą zdradą” Czech w najnowszej historii.

Wdrażanie Państwa członkowskie miały obowiązek przedstawić krajowe plany wdrożenia do 12 grudnia 2024 roku, jednak tylko 14 krajów dotrzymało tego terminu. We wrześniu 2024 Holandia i Węgry wystąpiły o wyłączenie z Paktu, a Francja sygnalizowała otwartość na renegocjację jego treści.

W lutym 2025 roku premier Tusk poinformował Ursulę von der Leyen, że Polska nie wdroży Paktu, powołując się na przyjęcie dużej liczby uchodźców ukraińskich (ok. 992 tys. na koniec 2024 roku). W raporcie z 11 listopada 2025 Komisja Europejska uznała Polskę za kraj zagrożony znaczącą presją migracyjną ze względu na skumulowaną sytuację z ostatnich pięciu lat, co umożliwia ubieganie się o pełne zwolnienie z wkładu solidarnościowego w pierwszym okresie oceny, od czerwca 2026 do czerwca 2027. Wiceminister spraw wewnętrznych Maciej Duszczyk określił tę decyzję jako „ogromny sukces”. Pakt wszedł w życie 12 czerwca 2026.

Akty prawne Pakt zaowocował dziesięcioma aktami prawnymi:

Dyrektywa (UE) 2024/1346 (dyrektywa w sprawie warunków przyjmowania) Rozporządzenie (UE) 2024/1347 (rozporządzenie w sprawie kwalifikacji) Rozporządzenie (UE) 2024/1348 (rozporządzenie w sprawie procedury azylowej) Rozporządzenie (UE) 2024/1349 (rozporządzenie ustanawiające procedurę powrotową na granicy) Rozporządzenie (UE) 2024/1350 (rozporządzenie ustanawiające ramy przesiedleń i przyjęć humanitarnych) Rozporządzenie (UE) 2024/1351 (rozporządzenie w sprawie zarządzania azylem i migracją) Rozporządzenie (UE) 2024/1352 (rozporządzenie w sprawie spójności zmian związanych z kontrolą na granicach) Rozporządzenie (UE) 2024/1356 (rozporządzenie w sprawie kontroli na granicach) Rozporządzenie (UE) 2024/1358 (rozporządzenie w sprawie Eurodac) Rozporządzenie (UE) 2024/1359 (rozporządzenie dotyczące sytuacji kryzysowych i siły wyższej)

Zobacz też Europejski Komisarz ds. wewnętrznych i migracji Światowy Pakt w sprawie Migracji Kryzys migracyjny w Europie Referendum na Węgrzech w 2016 roku Referendum w Polsce w 2023 roku

Przypisy

Linki zewnętrzne Pakt w sprawie Migracji i Azylu – strona internetowa Komisji Europejskiej ()

Kategoria:Akty prawa Unii Europejskiej Kategoria:Kryzys migracyjny w Europie