Terytorium niczyje, ziemia niczyja, terytorium niezawłaszczone () – termin prawa międzynarodowego, obszar lądowy nie należący do żadnego państwa, nie będący terytorium zależnym ani terytorium międzynarodowym, ale mogący być poddany suwerenności jakiegoś państwaAntonowicz Lech Podręcznik prawa międzynarodowego, str. 105, Warszawa 2015. Terytoria niczyje w historii thumb|300px|Mapa świata z połowy XIX wieku. Nieodkryte i niezbadane duże obszary Antarktydy, Afryki, Azji a nawet Ameryki (Patagonia) formalnie stanowiły terra nullius. Początkowo w doktrynie europejskiego prawa wszystkie obszary pozaeuropejskie bez względu na stopień lokalnej organizacji politycznej były terra nullius do zagarnięcia i opanowania przez państwa europejskie. Był to jeden z argumentów do ekspansji kolonializmu i niesienia rozwoju cywilizacyjnego na tzw. ludy pierwotne. Jeszcze w połowie XIX wieku większość obszaru Afryki i duża część Azji stanowiły formalnie ziemie niczyje do potencjalnego objęcia przez europejskie mocarstwa. Po zakończeniu wyścigu o Afrykę na początku XX wieku zdecydowana większość obszarów lądowych zostało podzielone pomiędzy istniejące wówczas państwa. Największym terytorium niczyim do końca lat 50-ch XX wieku była Antarktyda, do której jednak kilka państw zgłaszało roszczenia terytorialne. Roszczenia te nie były uznawane przez społeczność międzynarodową, w szczególności Stany Zjednoczone i ówczesny Związek Radziecki odmówiły ich uznania. Status Antarktyki jako terytorium międzynarodowego został uregulowany dopiero w Układzie Antarktycznym z 1959 roku, a wszelkie roszczenia terytorialne zostały zamrożone. Obecnie terytoria niczyje nie występują, chociaż niektóre drobne wyspy i rafy koralowe czasowo wynurzają się ponad poziom oceanu i wzbudzają zainteresowanie państw pragnących objąć nad nimi kontrolę. W tym przypadku chodzi nie tylko o zwiększenie terytorium państwa, ale przede wszystkim o rozszerzenie wyłącznej strefy ekonomicznej zainteresowanego państwa. Terytoria niczyje współcześnie Wobec odkrycia i podporządkowania politycznego wszystkich obszarów lądowych na świecie w doktrynie prawa międzynarodowego przyjmuje się, że terytorium niczyje może powstać w wyniku porzucenia terytorium przez państwo lub uformowania nowej wyspy na morzu pełnym (poza morskimi wodami terytorialnymi)Barcik Jacek, Srogosz Tomasz Prawo międzynarodowe publiczne, str. 179, Warszawa 2007. mały|Pogranicze egipsko-sudańskie z obszarem Bir Tawil Pierwszy przypadek jest czysto hipotetyczny gdyż trudno dzisiaj przyjąć, że państwo dobrowolnie rezygnuje z części swojego terytorium pozostawiając go bez żadnej kontroli. Nie mówimy tu o wysiedleniu ludności z jakiegoś obszaru (np. wyspy), które nie jest równoznaczne ze zrzeczeniem się suwerenności nad nim. W tym kontekście często przytaczany jest przykład tzw. Bir Tawil na granicy sudańsko-egipskiej ze względu na różną interpretację przebiegu granicy, która teoretycznie pozostawia ten obszar poza roszczeniami tych sąsiadujący ze sobą krajów. Jednak próba zawładnięcia Bir Tawil i ogłoszenia Królestwa Północnego Sudanu w 2014 roku nie spotkała się z uznaniem międzynarodowym. Podobną genezę wynikającą ze sporu granicznego ma formalnie bezpaństwowy obszar Gornja Siga na granicy chorwacko-serbskiej. Próby ogłaszania na tych terytoriach różnych tworów quasi-państwowych nie miały żadnych konsekwencji prawnomiędzynarodowych.

Drugi przypadek nowego terytorium niczyjego (powstanie nowej wyspy) występuje częściej niż się wydaje. W 1963 roku u wybrzeży Islandii w wyniku wybuchu podmorskiego wulkanu na powierzchni oceanu powstała wyspa Surtsey. Już na początku istnienia wyspy grupa dziennikarzy francuskiego magazynu Paris Match wylądowała na lądzie i żartobliwie ogłosiła francuskie zwierzchnictwo nad wyspą, co spotkało się ze zdecydowanym sprzeciwem Islandczyków. Ostatni głośny taki przykład był odnotowany na Ocenie Spokojnym w rejonie wysp Tonga, gdzie w wyniku działalności wulkanicznej wyłoniła się nowa wyspa Hunga Tonga. Status terytorium niczyjego jest w tym przypadku przejściowy, gdyż najbliższe sąsiadujące państwo dąży do szybkiej inkorporacji nowopowstałego lądu albo ten znika pod wodą po zakończeniu aktywności wulkanu. Przypisy