Młyn Braci Grzybowskich w Zbąszyniu – nieistniejący młyn parowy usytuowany pierwotnie przy ulicy 17 Stycznia 2 w Zbąszyniu. Młyn posłużył jako schronienie, miejsce noclegowe dla wydalonych z Niemiec w ramach akcji Polenaktion polskich Żydów w 1938 roku.
Historia Właścicielami młyna w latach 30. XX wieku byli zbąszyńscy Żydzi bracia Rafał Grzybowski ur. 1891 i Jakub Grzybowski ur. 1895. Młyn mieścił się w ZbąszyniuDzieje Zbąszynia. Praca zbiorowa pod red. K.Rzepy. Poznań, 2014 przy ulicy 17 Stycznia 2. Bracia Grzybowscy odkupili młyn w 1930 roku od Niemca Leona Sellinga. Jakub Grzybowski działał aktywnie w gminie żydowskiej, w 1933 r. został przewodniczącym Gminy Żydowskiej w Nowym Tomyślu. Jakub Grzybowski został wybrany do Sejmiku Powiatowego w 1930 r.Kurjer Zachodni 1930.01.18 R.6 Nr6. Bracia prowadzili młyn parowy i tartak. Zatrudniali w młynie około 15 osób, a tartaku około 80-100 osóbPożar. Gazeta Polska: codzienne pismo polsko-katolickie dla wszystkich stanów 1930.09.09 R.34 Nr208. W Zbąszyniu w nocy 4 września 1930 roku wybuchł pożar, w wyniku którego biura, młyn i tartak oraz deski należące do braci Grzybowskich spłonęły, a straty sięgały około miliona złotychWielki pożar. Zbąszyn. w: Orędownik Grodziski, 1930.09.10.R12 Nr 73. W prasie pojawiały się spekulacje na temat podpalenia młynaJak to było z pożarem młyna w Zbąszyniu? Goniec Wielkopolski, 1939.0910.R 54 Nr 209 oraz wypłaty sumy ubezpieczeniaGroźny pożar. w: Nowy Kurier 1930.09.10. R.41 Nr 209Pożar [w:] Kurjer Zachodni: pismo na powiat nowotomyski oraz miast Nowego Tomyśla, Zbąszynia i Lwówka 1930.09.06 R.6 Nr72. Młyn został odbudowany, ale nie wyposażono go w urządzenia niezbędne do pracy. Ponieważ młyn stał pusty, możliwe było ulokowanie w nim żydowskich uchodźców wydalonych pod koniec października 1938 roku z Niemiec do Polski w dniach 28-29 października 1938 roku w ramach akcji PolenaktionDo zobaczenia za rok w Jerozolimie. Deportacje polskich Żydów w 1938 roku z Niemiec do Zbąszynia. Pod red. Wojciecha Olejniczaka i Izabeli Skórzyńskiej, Poznań 2012.Ireneusz Kowalski, Obóz polskich Żydów, wydalonych jesienią 1938 roku z Niemiec w Zbąszyniu, w: Kronika Wielkopolski, nr 3/1993, s. 5–29, ISSN 0137-3102.. Najwięcej uchodźców trafiło wówczas do przygranicznego wówczas ZbąszyniaJerzy Tomaszewski, Preludium Zagłady. Wygnanie Żydów Polskich z Niemiec w 1938 r., Warszawa 1998. Bracia Rafał i Jakub Grzybowscy udostępnili nieodpłatnie na ich rzecz młyn parowy, który służył jako miejsce noclegowe dla grupy około 400 osób w obozie przejściowym w Zbąszyniu, utworzonym przez polskie władze. Warunki bytowe w młynie były ciężkie, obiekt nie był przystosowany jako miejsce noclegowe. Dziennikarz Zbigniew Mitzner podczas wizyty w Zbąszyniu w 1938 roku tak opisał młyn: "Widzieliśmy... prawdziwie czarci młyn od pułapu do fundamentów wypełniony wygnańcami. Na szczyt młyna wchodzi się po drewnianych, wąskich, stromych schodach. A na szczycie skóra cierpnie na myśl o jednej zapałce, która może tu wzniecić pożar".Zbigniew Mitzner, Inferno w Zbąszyniu [w:] Dziennik Ludowy 1938 r.Piotr Bojarski, Zbąszyński przedsmak wojny, opublikowano 28 października 2020 [w:] https://kulturaupodstaw.pl/zbaszynski-przedsmak-wojny/https://www.chaim-zycie.pl/8-news/453-stolpersteiny-czyli-kamienie-pamieci-w-zbaszyniu. Wnętrze młyna, podczas gdy zamieszkiwali w nim uchodźcy żydowscy z Niemiec, sfotografował Roman Vishniak.
Z uwagi na problemy finansowe spółki braci Grzybowskich, nieruchomosci należące do spółki Młyn Parowy i Tartak Grzybowskich zostały wystawione na licytację w maju 1939 roku, w tym młyn. Licytację prowadził działający w Zbąszyniu komornik sądowy Leon MajewskiObwieszczenie o licytacji. [w:] Orędownik na powiaty Nowy Tomyśl, Wolsztyn i Międzychód 1939.06.03 R.20 Nr61.
28 października 2020 roku, w 82. rocznicę Polenaktion, wmurowano w Zbąszyniu stolpersteiny upamiętniające zbąszyńskich Żydów, upamiętniono w ten sposób także braci Rafała i Jakuba GrzybowskichStolpersteiny, czyli Kamienie Pamięci, w Zbąszyniu. https://www.chaim-zycie.pl/8-news/453-stolpersteiny-czyli-kamienie-pamieci-w-zbaszyniudostęp 10.04.2025 r. Kamienie pamięci jako materialne upamiętnienie społeczności zbąszyńskich Żydów. https://www.tres.org.pl/blog/kamienie-pami%C4%99ci-jako-materialne-upami%C4%99tnienie-spo%C5%82eczno%C5%9Bci-zb%C4%85szy%C5%84skich-%C5%BCyd%C3%B3w-%C2%A0 dostęp: 10.04.2025 r.. II wojnę światową przeżył tylko Jakub Grzybowski.
Przypisy
Kategoria:Młyny w województwie wielkopolskim Kategoria:Historia Zbąszynia Kategoria:Obiekty budowlane w Zbąszyniu Kategoria:Nieistniejące młyny w Polsce