Przyczyn kilkadziesiąt, które katolika każdego w powszechnej Kościoła chrześcijańskiego wierze zatrzymać mają, a jeśliby z niej wypadł, do niej go za łaską Bożą zaś przywrócić mogą (wariant tytułu Przyczyny katolickie) – polski siedemnastowieczny traktat religijny o charakterze apologetycznym, autorstwa księdza Jerzego Cerazyna, opublikowany w 1612 roku w KrakowieW.A. Maciejowski, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, t. 3, Warszawa 1852, s. 580.. Autor pełnił funkcję kapelana na dworze królowej Konstancji Habsburżanki (drugiej żony Zygmunta III Wazy)S. Orgelbrand (red.), Encyklopedyya Powszechna, t. 5, Warszawa 1861, s. 62–63., a prezentowane dzieło jest jego jedynym znanym utworemM. Czujko, Przyczyn kilkadziesiąt [...]. Jerzego Cerazyna – edycja krytyczna ze wstępem, praca magisterska, Uniwersytet Łódzki, 2019.. Traktat broni wiary rzymskokatolickiej w obliczu ekspansji reformacji w Rzeczypospolitej na początku XVII wieku, zachęcając do wytrwania przy religii katolickiej lub powrotu do niej. Został dedykowany królewnie Annie Wazównie – siostrze Zygmunta III i wyznawczyni luteranizmu – wpisując się w działania dworu zmierzające do jej konwersji na katolicyzmG. Kurkowska, Anna Wazówna 1568–1625. Polskie losy szwedzkiej królewny, Toruń 1995, s. 25.. Dzieło stanowi przykład literatury kontrreformacyjnej epoki Wazów w Polsce i zaliczane jest do nurtu ówczesnej pozytywno-kontrowersyjnej teologii polemicznej.
Okoliczności powstania Jerzy Cerazyn prawdopodobnie urodził się w połowie XVI wieku i wykształcenie teologiczne odebrał w jednym z kolegiów jezuickich działających w Rzeczypospolitej w okresie potrydenckim. Około 1605 roku, po ślubie Zygmunta III z Konstancją Habsburżanką, został kapelanem nowej królowej. Posługa ta wiązała się z kaznodziejstwem i udziałem w życiu religijnym dworu, który sprzyjał kontrreformacji. Kulminacją działalności Cerazyna była publikacja jego traktatu apologetycznego Przyczyn kilkadziesiąt... w 1612 roku. Dzieło wydano w Krakowie, w drukarni Wojciecha Kobylińskiego, za zgodą ówczesnego biskupa krakowskiego Piotra Tylickiego (informacja o imprimatur znajduje się na karcie tytułowej)K. Estreicher, Bibliografia polska, cz. III, t. 14, Kraków 1896, s. 120.. Pełny tytuł utworu – „Przyczyn kilkadziesiąt, które katolika każdego w powszechnej Kościoła chrześcijańskiego wierze zatrzymać mają, a jeśliby z niej wypadł, do niej go za łaską Bożą zaś przywrócić mogą” – wskazuje, iż zasadniczym celem autora było przedstawienie „kilkudziesięciu” powodów uzasadniających wierność katolicyzmowi. Traktat ukazał się w języku polskim, a Cerazyn podpisał go na stronie tytułowej jako „Królowej Jej Mości Kapelan”, podkreślając swą funkcję na dworze. Dedykacja dla królewny Anny Wazówny nadała publikacji kontekst polityczny – była częścią szerszych starań o skłonienie tej ostatniej do zmiany wyznania. Mimo tych zabiegów Anna pozostała przy luteranizmie aż do śmierci. Po wydaniu traktatu w 1612 brak dalszych wzmianek o działalności Cerazyna – nie jest znana data ani okoliczności jego śmierci.
Treść i charakterystyka utworu Dzieło liczy 111 stronic (format quarto) oraz 2 nieponumerowane karty wstępne. Składa się z trzydziestu rozdziałów (określonych przez autora jako „przyczyny”), z których każda omawia odrębny aspekt doktrynalny będący przedmiotem sporu między katolikami a protestantami na początku XVII wieku. Cerazyn poruszył w traktacie większość ówczesnych kontrowersji teologicznych, odnosząc się m.in. do argumentów protestanckich nurtów reformacyjnych (luteran, kalwinów, braci polskich). Charakterystyczną cechą utworu jest oparcie całej argumentacji na cytatach z Pisma Świętego, opatrzonych komentarzami – autor stara się udowodnić prawdziwość nauk Kościoła rzymskokatolickiego wyłącznie w oparciu o autorytet Biblii. W przeciwieństwie do wielu dzieł polemicznych tamtej epoki, utrzymanych w ostrej tonacji antyprotestanckiej, styl Cerazyna jest wyważony i pozbawiony inwektyw. Traktat napisany został barwną polszczyzną, a dla ożywienia wywodu autor przybrał formę dialogu pomiędzy katolikiem a „ewangelikiem” (protestantem). Taki dialogiczny układ tekstu sprawiał, że czytelnik otrzymywał prezentację zarzutów innowierców oraz ich odpór w formie żywej dyskusji, oddającej ducha współczesnych dysput religijnych. Głównym przesłaniem utworu jest zachęta do pozostania przy „prawdziwej wierze” katolickiej, a jeśli ktoś od niej odszedł – do powrotu na jej łonoF. Siarczyński, Obraz wieku panowania Zygmunta III. króla polskiego i szwedzkiego [...], cz. I, Lwów 1828, s. 60–61.. Cerazyn podkreślał kruchość nowych wyznań – zauważał, że w krajach, gdzie niegdyś protestantyzm dominował, z czasem stracił znaczenie, natomiast katolicyzm trwa niewzruszenie. Między innymi wskazywał, iż „w Falzgrabstwie i Szwajcarskiej Ziemi, we Francyjej, już i w Anglijej, gdzie pierwej barzo płużyła [wiara nowa], za nic nie stoi”, a w Polsce „mało o niej chcą wiedzieć, kalwińska ją, nowochrzeczna (aryjańska) zagłuszają”.
Znaczenie i recepcja Przyczyn kilkadziesiąt... jest typowym wytworem doby kontrreformacji i piśmiennictwa polemicznego w Polsce za panowania Zygmunta III Wazy. Treści w nim zawarte odzwierciedlają ofensywę ideologiczną Kościoła katolickiego wobec różnowierców, prowadzoną zarówno z ambon, jak i poprzez publikacje religijne. Dzieło Cerazyna wpisuje się w kontinuum ówczesnej literatury apologetycznej, obok pism takich autorów jak Piotr Skarga czy Jakub Wujek. Jako świadectwo polskiej myśli kontrreformacyjnej początku XVII stulecia, utwór ten ma dziś znaczenie historyczne i religioznawcze. Zachowane oryginalne egzemplarze starodruku (m.in. w Bibliotece Narodowej w Warszawie oraz w zbiorach Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu) stanowią cenne źródło do badań nad polemiką międzywyznaniową tej epoki. W literaturze przedmiotu Cerazyn pozostaje postacią mało znaną, wspominaną głównie w kontekście swojego jedynego dzieła. Liczne XIX-wieczne opracowania bibliograficzne i historyczne odnotowały istnienie traktatu Przyczyn kilkadziesiąt... – wzmianki na jego temat pojawiają się m.in. u Władysława Maciejowskiego i Karola Estreichera (a także np. w encyklopedii Orgelbranda czy u Franciszka Siarczyńskiego). Współcześnie utwór doczekał się edycji krytycznej przygotowanej w ramach pracy magisterskiej (Uniwersytet Łódzki, 2019).
Przypisy
Bibliografia W.A. Maciejowski, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, t. 3, Warszawa 1852. K. Estreicher, Bibliografia polska, cz. III, t. 14, Kraków 1896. F. Siarczyński, Obraz wieku panowania Zygmunta III. króla polskiego i szwedzkiego [...], cz. I, Lwów 1828. S. Orgelbrand (red.), Encyklopedyya Powszechna, t. 5, Warszawa 1861. G. Kurkowska, Anna Wazówna 1568–1625. Polskie losy szwedzkiej królewny, Toruń 1995. M. Czujko, Przyczyn kilkadziesiąt [...]. Jerzego Cerazyna – edycja krytyczna ze wstępem, praca magisterska, Uniwersytet Łódzki, 2019.
Linki zewnętrzne Przyczyn kilkadziesiąt, ktore katholika ... w bibliotece cyfrowej Polona
Kategoria:Kontrreformacja w Polsce Kategoria:Starodruki Biblioteki Narodowej