Fort Galle (syn. ගාලු කොටුව Galu Kotuwa) – zespół umocnień znajdujący się w mieście Galle na południowo-zachodnim wybrzeżu Sri Lanki. Twierdza została wzniesiona przez Portugalczyków w 1588 roku, a następnie, od 1649 roku, była rozbudowywana oraz umacniana przez Holendrów. Obiekt stanowi cenny zabytek o istotnym znaczeniu historycznym, archeologicznym oraz architektonicznym. Mimo upływu ponad 437 lat od jego powstania, dzięki regularnym pracom rekonstrukcyjnym prowadzonym przez Archeologiczny Departament Sri Lanki fort znajduje się w doskonałym stanie.
Fort Galle ma bogatą historię, a współcześnie zamieszkuje go wieloetniczna i wieloreligijna społeczność. Rząd Sri Lanki oraz wielu Holendrów, którzy wciąż są właścicielami nieruchomości wewnątrz fortu, rozważają uczynienie go jednym z nowoczesnych cudów świata. Wartość dziedzictwa Fortu Galle została doceniona przez UNESCO, które wpisało go na listę światowego dziedzictwa. Zabytek został uznany za wyjątkowy przykład „zestawienia urbanistycznego, które ilustruje interakcję europejskiej architektury i tradycji Azji Południowej od XVI do XIX wieku”, spełniając kryterium IV.
Fort Galle, znany również jako Fort Holenderski lub „Mury Galle”, przetrwał tsunami, które miało miejsce w Boże Narodzenie w 2004 roku i zniszczyło część wybrzeża miasta Galle. Po tym wydarzeniu fort został odrestaurowany.
Położenie
Fort Galle znajduje się na skalistym cyplu na południowo-zachodnim wybrzeżu Sri Lanki, w mieście Galle. Jego usytuowanie miało istotne znaczenie strategiczne, co umożliwiło stworzenie ufortyfikowanego miasta. Fortyfikacje te zostały zaprojektowane w sposób dostosowany do naturalnej morfologii terenu, uwzględniając występujące na cyplu wychodnie skalne. Otoczenie morskie oraz krajobraz przybrzeżny stanowią integralną część walorów krajobrazowych i historycznych tego obiektu.
Etymologia Istnieje kilka wersji etymologii słowa „Galle” w nazwie fortu. Jedna z teorii sugeruje, że pochodzi ono od portugalskiego słowa gallo, oznaczającego koguta. Inna wersja wskazuje na syngaleskie słowo gaala, które oznacza stado bydła lub miejsce, w którym je hodowano.
Historia Przed powstaniem fortu Lokalizacja, w której powstał Fort, już w okresie przedkolonialnym pełniła funkcję dobrze rozwiniętego portu morskiego. Zawijały do niego statki pochodzące z Chin, Indii oraz Wybrzeża Arabskiego, co było związane z jego usytuowaniem wzdłuż istotnych szlaków żeglugowych Oceanu Indyjskiego. Jedne z najwcześniejszych wzmianek o tym obszarze znajdują się na mapie opracowanej przez Ptolemeusza w II wieku. Informacje o Galle pojawiają się także w relacji podróżniczej Kosmasa Indikopleustesa z 545 roku, zawierającej opis jego pobytu w tym miejscu. Obecność zagranicznych kupców w regionie potwierdzają źródła pisemne oraz ryciny pochodzące z XIV wieku. Ibn Battuta odnotował w swoich relacjach, że odbył podróż z Dondry do Galle. Na Trójjęzycznej Płycie z początku XV wieku, zawierającej inskrypcje w językach chińskim, arabskim oraz południowoindyjskim hindi, znajduje się potwierdzenie, że port ten był regularnie odwiedzany przez kupców pochodzenia chińskiego, arabskiego oraz indyjskiego. Chińskie statki handlowe przepływające przez Cieśninę Malakka regularnie zawijały do portu w Galle w trakcie rejsów w kierunku Malabaru lub afrykańskich wybrzeży. W źródłach literackich pochodzących ze Sri Lanki, Galle opisywane jest jako rozwinięty ośrodek handlowy XV wieku. Miasto to charakteryzowało się uporządkowaną strukturą urbanistyczną, szerokimi ulicami oraz obecnością różnorodnych sklepów.
W 1505 roku flota portugalska dowodzona przez , zmierzająca na Malediwy, zatrzymała się w porcie Galle w celu przeczekania niekorzystnych warunków atmosferycznych. Od tego momentu Galle zaczęło pełnić rolę regularnego portu zawinięć jednostek portugalskich. Do 1588 roku Portugalczycy nie podjęli jednak budowy żadnych umocnień obronnych. Jedyną wzniesioną do tego czasu konstrukcją była Kaplica Franciszkańska, zbudowana w 1543 roku. mały|Widok na „Church Street”
Pierwsze umocnienia Fort Galle został założony przez Portugalczyków w 1588 roku jako ufortyfikowana osada o nazwie Santa Cruz de Gale. Struktura obronna składała się z wału wyposażonego w trzy bastiony skierowane w stronę lądu, wykonanych z ziemnych umocnień, oraz palisady od strony wybrzeża. W obrębie fortu stacjonował garnizon wojskowy. Portugalczycy opuścili Galle, przenosząc się do Kolombo, które uznawali za korzystniejsze miejsce osiedlenia. W 1588 roku zostali jednak zaatakowani przez króla Syngalezów , panującego w latach 1581–1593, co zmusiło ich do ponownego zajęcia Galle. Mapy sporządzane przez trzy imperia kolonialne sprawujące władzę nad wyspą wskazują na stopniowe przekształcenia układu przestrzennego portu. Najstarszy wał obronny został wzniesiony przez Portugalczyków i obejmował jedynie stronę lądową fortu, nie sięgając jego wybrzeża. Od strony morza zastosowano jedynie drewnianą palisadę. Głównym celem tych umocnień była ochrona miasta przed atakami ze strony lokalnych władców syngaleskich. mały|lewo|Fort Galle około 1672 roku
Panowanie Holendrów W XVII wieku fort został przejęty przez Holendrów, którzy w trakcie swojej kampanii wschodnioindyjskiej, działając we współpracy z królem . W 1640 roku armia składająca się z 12 holenderskich okrętów i 2000 żołnierzy przeprowadziła atak na portugalską twierdzę w Galle. Po krótkiej, lecz intensywnej bitwie, Holendrom udało się przełamać umocnienia i zdobyć kontrolę nad fortem. W wyniku walki wielu Portugalczyków zostało wziętych do niewoli. W tym okresie rywalizujące imperia kolonialne: Brytyjczycy, Francuzi, Duńczycy, Hiszpanie i Portugalczycy, starały się o dominację na oceanie, co skłoniło Holendrów do wzmocnienia umocnień fortu zarówno od strony lądowej, jak i morskiej. Port w Galle zyskał również na znaczeniu strategicznym. Holendrzy rozszerzyli mury fortu oraz wznieśli trzy bastiony, które otrzymały nazwy: Sun (Słońce), Moon (Księżyc) oraz Star (Gwiazda). Fort w tym czasie zyskał również typowy holenderski układ urbanistyczny ulic. Podczas okupacji prowincji morskich Sri Lanki przez Holendrów w latach 1640–1796, zbudowali oni 36 umocnień, z czego Galle stanowiło jedno z najważniejszych przedsięwzięć tego okresu. W obrębie fortu znajdowało się starannie zaplanowane centrum administracyjne, wyposażone we wszystkie niezbędne elementy, które umożliwiały funkcjonowanie pełnoprawnego miasta.
Fort w dużej mierze pełnił funkcję miasta mieszkalnego, z 83% jego powierzchni przeznaczoną na zabudowę mieszkaniową. Większość jego mieszkańców stanowili pracownicy Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej oraz Holendrzy pochodzący z Niemiec, Szwecji, Francji czy Belgii, którzy byli obywatelami Zjednoczonych Prowincji Holandii i posługiwali się językiem niderlandzkim. Drogi w forcie były wąskie, a budynki charakteryzowały się dachami szczytowymi, werandami, wysokimi sufitami, masywnymi filarami oraz rzeźbionymi drewnianymi drzwiami i oknami ozdobionymi herbami. Podwórza znajdowały się z tyłu budynków. W obrębie fortu mieściły się także szpital, magazyny prochu, rezydencja gubernatora, budynki administracyjne oraz kościoły, tworząc dobrze zorganizowaną społeczność zamieszkującą miasto otoczone murami. mały|Mapa fortu około 1740 roku
Panowanie Brytyjczyków W 1796 roku fort został przekazany pod kontrolę Brytyjczyków. Zachował swoje znaczenie jako centrum żeglugowe, a po rozbudowie portu w Kolombo, na początku XX wieku, miasto to przejęło funkcje handlowe Galle. W XIX i na początku XX wieku fort stracił swoje znaczenie militarne. Niemniej jednak, Brytyjczycy nadal wykorzystywali fort jako swoje centrum administracyjne w południowej części wyspy.
W przeciwieństwie do Holendrów, Brytyjczycy nie niszczyli starych budynków. Te, które nie były już użyteczne, zostały przez nich zastąpione, jednak budynki z okresu holenderskiego, jeśli nadawały się do dalszego użytku, były wykorzystywane. Dzięki temu w całym kraju, w tym w Forcie Galle, zachowało się wiele przykładów architektury z czasów holenderskich i brytyjskich, podczas gdy niewiele budowli przetrwało z okresu portugalskiego.
Brytyjczycy wprowadzili szereg zmian w forcie, takich jak zamknięcie fosy, budowę nowych domów oraz latarni morskiej na bastionie Utrecht. Zrealizowali również budowę bramy pomiędzy Bastionem Moon a Bastionem Sun. Wieża, wzniesiona w 1883 roku, miała na celu uczczenie jubileuszu panowania królowej Wiktorii. Podczas II wojny światowej dodano kolejne umocnienia, które miały na celu wzmocnienie obrony fortu.
Współczesność Sri Lanka uzyskała niepodległość w 1948 roku, co zakończyło ponad 400-letnią historię kolonializmu na wyspie.
W 1988 roku fort został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, co przyczyniło się do jego przekształcenia w jedną z głównych atrakcji turystycznych Sri Lanki. Na jego terenie zaczęły powstawać hotele, przedsiębiorstwa związane z turystyką oraz prywatne rezydencje. Nieruchomości te są nabywane przez zagranicznych inwestorów, głównie z Europy i Ameryki Północnej, od lokalnych mieszkańców. W rezultacie fort utracił około jedną trzecią swojej pierwotnej społeczności na rzecz osób przyjezdnych.
Tsunami
Miasto Galle zostało poważnie zniszczone w wyniku tsunami, które nawiedziło region 26 grudnia 2004 roku. Jednak sam fort, dzięki obecności murów obronnych oraz systemowi podziemnej kanalizacji, w dużej mierze pozostał nienaruszony. Na jego terenie nie odnotowano ofiar śmiertelnych, podczas gdy w całej Sri Lance liczba ofiar wyniosła około 30 tysięcy. Woda wdarła się do fortu z trzech różnych kierunków, powodując częściowe uszkodzenia muru obronnego w kilku miejscach. Zniszczeniu uległo również Laboratorium Archeologii Morskiej, z którego część eksponatów została porwana przez fale do oceanu. W dwóch miejscach doszło do zapadnięcia się linii kanalizacyjnej. Budynki znajdujące się wewnątrz fortu nie doznały poważnych zniszczeń, ograniczając się jedynie do drobnych uszkodzeń. Znacznemu zniszczeniu uległy natomiast liczne budynki wzniesione nielegalnie w strefie buforowej poza murami fortu. Według relacji mieszkańców, po wydarzeniach związanych z tsunami fort zaczął przyciągać zwiększoną liczbę turystów, postrzegany jako „bezpieczne miejsce”. Miało to długofalowy, korzystny wpływ na lokalną gospodarkę fortu.
Gentryfikacja Wywiady przeprowadzone z mieszkańcami w 2016 roku wykazały, że przed wpisaniem fortu na listę światowego dziedzictwa nie istniało większe zainteresowanie starszymi budynkami znajdującymi się na jego terenie. Obiekty te wymagały kosztownych remontów i charakteryzowały się licznymi usterkami, takimi jak przeciekające dachy, szczególnie uciążliwe w czasie monsunu. Część większych budynków była częściowo zniszczona, co sprawiało, że stanowiły one finansowe obciążenie dla właścicieli. Zmiana sytuacji rozpoczęła się pod koniec lat 90., kiedy zagraniczni inwestorzy zaczęli stopniowo interesować się nieruchomościami położonymi na terenie fortu. Wartość gruntu w Forcie Galle, która w 1992 roku była porównywalna z cenami działek w innych częściach miasta i wynosiła około 25 000 LKR za działkę o powierzchni jednego percha (25,29 m²), wzrosła ośmiokrotnie do roku 2000.
We wczesnych latach 2000. nastąpił wzrost zainteresowania nieruchomościami położonymi w forcie ze strony zagranicznych inwestorów. Zjawisko to było wynikiem tymczasowego zniesienia przez władze, w latach 2002–2004, 100% podatku od nieruchomości nabywanych przez cudzoziemców, a także wdrożenia nowych przepisów budowlanych, które ułatwiały realizację inwestycji. Lokalni mieszkańcy, nieprzewidujący wówczas przyszłego potencjału turystycznego fortu, chętnie zbywali swoje nieruchomości, które wcześniej stanowiły dla nich często obciążenie finansowe z uwagi na zły stan techniczny i konieczność kosztownych napraw.