Józef Nowacki (ur. 19 września 1893 w Mroczy, zm. 28 kwietnia 1964 w Poznaniu)http://www.wtg-gniazdo.org/ksieza/main.php?akcja=opis&id=3153 – polski ksiądz katolicki i historyk, profesor poznańskiego i gnieźnieńskiego Seminarium Duchownego, kanonik honorowy Kapituły Metropolitalnej w Poznaniu.

Młodość mały|Collegium Marianum w Pelplinie mały|Akademia Lubrańskiego na Ostrowie Tumskim w Poznaniu Józef Nowacki urodził się 19 września 1893 roku we wsi Mrocza, w ówczesnym powiecie wyrzyskim. Był synem Jana Nowackiego - mistrza siodlarskiego, i Anny z WiteckichF. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 13. Po ukończeniu szkoły ludowej w Koronowie uczył się w latach 1905-1910 w Collegium Marianum w PelplinieKs. M. Banaszek, Ksiądz Józef Nowacki – historyk kościoła w Polsce (Pośmiertne wspomnienia o działalności naukowej i pedagogicznej), W: J. Nowacki, Dzieje Archidiecezji poznańskiej, t. 2, Poznań 1964, s. 967.. Naukę kontynuował w państwowym gimnazjum w Chełmnie, gdzie 13 lutego 1913 roku uzyskał świadectwo dojrzałości i zgłosił się do seminarium duchownego w PoznaniuF. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 13..

Kariera naukowa W 1913 roku rozpoczął studia filozoficzno-teologiczne w Poznaniu, a po trzech latach – zgodnie z obowiązującą procedurą - przeniósł się do Gniezna na roczne tzw. seminarium praktyczneF. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 13.. Dnia 18 lutego 1917 roku przyjął święcenia kapłańskie w Gnieźnie z rąk arcybiskupa Edmunda Dalbora i został skierowany na studia specjalistyczne z historii Kościoła i filozofii klasycznej na uniwersytet w Münster. Po trzech semestrach musiał przerwać naukę z powodów zdrowotnychKronika Miasta Poznania. Stara I Nowa Fara, 2003:3, s. 28; F. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 13.. Studia podjął ponownie na nowopowstałym Uniwersytecie Poznańskim, gdzie już 30 lipca 1919 roku otrzymał dyplom nauczyciela szkół średnich w zakresie trzech przedmiotów: religii oraz języków łacińskiego i hebrajskiegoF. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 14.. Doktorat z teologii obronił 15 maja 1926 roku na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie rozprawy doktorskiej zatytułowanej: Szpital św. Gotarda pod Włocławkiem (klasztor cystersów w latach 1229-1358)Ks. M. Banaszek, Ksiądz Józef Nowacki – historyk kościoła w Polsce (Pośmiertne wspomnienia o działalności naukowej i pedagogicznej), W: J. Nowacki, Dzieje Archidiecezji poznańskiej, t. 2, Poznań 1964, s. 968.. Doktorat umożliwił mu objęcie profesury w Seminarium Duchownych w Poznaniu oraz katedry historii Kościoła i patrologiiKronika Miasta Poznania. Stara I Nowa Fara, 2003:3, s. 28.. Dwa lata później otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. W roku 1938 habilitował się, również na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we LwowieF. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 15.. Ks. Nowacki wykładał w Poznaniu do 1939 roku, a po przerwie okupacyjnej podjął pracę na stanowisku profesora w Seminarium Duchownym w Gnieźnie. Do odbudowanego po zniszczeniach wojennych seminarium w Poznaniu, powrócił w roku 1947. Do 1961 roku był wykładowcą historii Kościoła, natomiast wykłady z patrologii i seminarium naukowe prowadził do końca życiaF. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 14..

Zasługi dla Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu Ważnym elementem działalności ks. Nowackiego była jego praca nad dziedzictwem archiwalnym Kościoła poznańskiego. W dniu 15 sierpnia 1933 roku, został powołany na urząd dyrektora Archidiecezjalnego Archiwum i Muzeum w PoznaniuKronika Miasta Poznania. Stara I Nowa Fara, 2003:3, s. 28.. Zbiory archiwalne, biblioteczne i muzealne przechowywane były wówczas w jednym gmachu - w siedzibie dawnej Akademii Lubrańskiego, w której ksiądz Nowacki odtąd zamieszkałF. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 16. Obejmując urząd dyrektora Archiwum, ksiądz Nowacki postawił sobie dwa głównie zadania: uporządkowanie całości oraz stworzenie inwentarza archiwalnego. Prowadził m.in. prace porządkowe nad najstarszymi acta episcopalia i acta consistorialia z XV wieku. Zdołał zinwentaryzować akta kościołów parafialnych i z wielkim znawstwem pracował nad zbiorem dokumentów pergaminowych (od roku 1235)F. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 17. Zaopatrzył w indeksy alfabetyczne poszczególne księgi wizytacyjne z XVII i XVIII stulecia. Większość zasobu archiwalnego otrzymała praktyczny inwentarz kartkowy, który w dużej mierze przyczynił się do usprawnienia obsługi korzystających z Archiwum badaczy, których liczba nieustannie rosła (w roku 1935 przekroczyła 900)F. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 17. W 1939 roku praca organizacyjna i badawcza księdza Nowackiego w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu została przerwana. 4 października 1939 roku cały magazyn został opieczętowany przez władze niemieckie i rozpoczął się proces likwidacji Archiwum. Jego zbiory przewożono do pomieszczeń Archiwum Państwowego, któremu przydano nazwę ReichsarchivF. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 17. W skład personelu tej instytucji, razem z innymi archiwistami z terenu Poznania, wszedł również ks. Nowacki, dzięki czemu mógł śledzić losy archiwaliów, co okazało się bezcenne po zakończeniu II wojny światowej, gdy rozpoczął się żmudny proces rewindykacji F. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 17.

Dorobek naukowy Ks. Nowacki opublikował 84 praceKs. M. Banaszek, Ksiądz Józef Nowacki – historyk kościoła w Polsce (Pośmiertne wspomnienia o działalności naukowej i pedagogicznej), W: J. Nowacki, Dzieje Archidiecezji poznańskiej, t. 2, Poznań 1964, s. 967.. Z najwcześniejszych jego dzieł, nie licząc kilkudziesięciu przyczynków naukowych opublikowanych przed rokiem 1939, w tym między innymi o biskupie gnieźnieńskim Januszu i nieznanym synodzie prowincjonalnym z roku 1258, na szczególną uwagę zasługują dwie ważne monografie: „Opactwo św. Gotarda w Szpetalu pod Włocławkiem zakonu Cysterskiego (ok. 1228-1285-1358). Przyczynek do misji pruskiej biskupa Chrystiana” https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/collectanea-theologica/1935-tom-16-numer-1/collectanea_theologica-r1935-t16-n1-s127-129.pdf (1934) oraz opracowane w języku łacińskim obszerne studium pt.: „De archiepiscopi Gnesnensis dignitate ac praerogativa primatiali"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/collectanea-theologica/1937-tom-18-numer-3-4/collectanea_theologica-r1937-t18-n3_4-s616-700.pdf, opublikowane we Lwowie w „Collectanea Theologica" w roku 1937F. Lenort, Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 19.. Ks. Nowacki swoje największe dzieła stworzył jednak w okresie powojennym, gdy uporządkował już większość ksiąg i dokumentów w Archiwum. W 1950 roku wydał „Księgę uposażenia diecezji poznańskiej z roku 1510"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/321752?language=pl – przygotowanie do późniejszego II tomu Dziejów Archidiecezji Poznańskiej, opisującego metodycznie wszystkie parafie archidiecezjiKronika Miasta Poznania. Stara I Nowa Fara, 2003:3, s. 29.. W 1951 roku ukazał się jego źródłowy opis kolegiaty Najświętszej Marii Panny na Ostrowie Tumskim, który był próbą wypracowania metody ujęcia ogromnego opisu katedry poznańskiej z I tomu Dziejów Archidiecezji Poznańskiej. Wieńczące działalność naukową ks. Józefa Nowackiego dwa potężne tomy Dziejów Archidiecezji poznańskiej, wydane w 1959 i 1966 roku, nie mają sobie równych wśród polskiej historiografii kościelnejKronika Miasta Poznania. Stara I Nowa Fara, 2003:3, s. 29.. Jego ustalenia stały się w wielu wypadkach znakomitym punktem wyjścia do dalszych dociekań. Prace nad III tomem, który miał być poświęcony kapitule poznańskiej, a do którego ks. Nowacki zbierał materiały przez ponad 30 lat, przerwała jego śmierć 28 kwietnia 1964 roku. Został pochowany na cmentarzu parafialnym na poznańskim GórczynieKronika Miasta Poznania. Stara I Nowa Fara, 2003:3, s. 29..

Wybrane publikacjeZa: Ks. M. Banaszek, Ksiądz Józef Nowacki – historyk kościoła w Polsce (Pośmiertne wspomnienia o działalności naukowej i pedagogicznej), W: J. Nowacki, Dzieje Archidiecezji poznańskiej, t. 2, Poznań 1964, s.971-974.

Arcybiskup gnieźnieński Janusz i nieznany synod prowincjonalny roku 1258. Collectanea Theologica 1933, s. 92-172. Opactwo Cystersów w Szpetalu a misja pruska biskupa Chrystiana. Annales Missiologicae 1933, t. VI, s. 187-210. Opactwo św. Gotarda w Szpetalu pod Włocławkiem zakonu Cysterskiego 1228-1285-1358. Przyczynek do misji pruskiej biskupa Chrystiana. Studia Gnesnensia 1934, t. IX (dysertacja doktorska z 1925 r. w znacznym skróceniu). Biskupa Jana Lubrańskiego "Liber beneficiorum" diecezji poznańskiej z r. 1510. Sprawozdanie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 1932, s. 96-98. Losy wojenne Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 1945/46, t. XIII, s. 44-46. Katedra poznańska w dawnej przeszłości. Miesięcznik Kościelny Archidiecezji Poznańskiej 1948, s. 425-432. Nieznane dokumenty z XIII wieku, Nasza Przeszłość 1948, t. VI, s. 279-294. Liber beneficiorum dioecesis Posnaniensis anni 1510, edidit Josephus Nowacki. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk: Wydawnictwa Źródłowe Komisji Historycznej t. X, Poznań 1950. Kolegiata Najświętszej Maryi Panny w Poznaniu. Miesięcznik Kościelny Archidiecezji Poznańskiej 1951, s. 314-341. Groby królewskie w katedrze poznańskiej. Miesięcznik Kościelny Archidiecezji Poznańskiej 1952, s. 170-206. Zapiski historyczne XVI wieku (z ksiąg Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu). Roczniki Historyczne 1957, t. XXIII, s. 183-220. Zapiski historyczne z lat 1410-1530 (z ksiąg Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu). Studia Źródłoznawcze. Commentationes 1958, t. III, s. 153-183. Dzieje Archidiecezji poznańskiej. Tom I: Kościół katedralny w Poznaniu. Studium historyczne. Poznań 1959. Dzieje Archidiecezji poznańskiej. Tom II: Archidiecezja poznańska w granicach historycznych i jej ustrój. Poznań 1964.

Bibliografia Banaszek M., Ksiądz Józef Nowacki – historyk kościoła w Polsce (Pośmiertne wspomnienia o działalności naukowej i pedagogicznej), W: J. Nowacki, Dzieje Archidiecezji poznańskiej, t. 2, Poznań 1964, s. 967-974. Kronika Miasta Poznania. Stara I Nowa Fara, 2003:3, s. 28-29. Lenort F., Josepho Nowacki post obitum anno quadragesimo, W: Ecclesia. Studia z dziejów Wielkopolski, F. Lenort (red.), t. 2, Poznań 2006. s. 7-22.

Przypisy

Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Polscy historycy Kościoła katolickiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy wyższych seminariów duchownych w Polsce Kategoria:Duchowni archidiecezji poznańskiej Kategoria:Urodzeni w 1893 Kategoria:Zmarli w 1964