alt=Painted relief of a seated man with green skin and tight garments, a man with the head of a jackal, and a man with the head of a falcon|thumb|Wizerunki bogów Ozyrysa, Anubisa i Horusa w grobowcu Horemheba (KV57) w Dolinie Królów. Bóstwa starożytnego Egiptu — bogowie i boginie czczone w starożytnym Egipcie. Uosabiały one siły natury i zjawiska przyrody, a Egipcjanie składali im ofiary i odprawiali rytuały, aby je przebłagać i zapewnić trwanie maat – boskiego porządku wszechświata. Wierzenia i obrzędy dotyczące tych bóstw stanowiły rdzeń sięgającej swymi korzeniami prehistorii starożytnej religii egipskiej. Po powstaniu państwa egipskiego ok. 3100 r. p.n.e. władza nad oficjalnym kultem religijnym trafiła w ręce faraonów, monarchów uznawanych za przedstawicieli bóstw na ziemi i nadzorujących działalność świątyń, w których odprawiano rytuały.

Bóstwa posiadały szereg złożonych cech utrwalonych w mitach oraz wyrażanych za pomocą łączących je zawiłych relacji: więzów rodzinnych, luźnych hierarchii oraz łączenia cech wielu bóstw pod postacią jednego. Różnorodne wyobrażenia bóstw w sztuce — jako zwierząt, ludzi, przedmiotów i kombinacji wielu form — poprzez symbolizm także nawiązywały do ich charakterystycznych cech.

W zależności od epoki, różne bóstwa zajmowały najwyższą pozycję w panteonie: bóg Słońca Ra, bóg Amon lub bogini-matka Izyda. Najwyższemu bóstwu przypisywano zwykle stworzenie świata i często łączono je z życiodajną mocą Słońca. Niektórzy uczeni argumentują, opierając się częściowo na pismach egipskich, że Egipcjanie z czasem dostrzegli pojedynczą boską moc, która miała odpowiadać za porządek wszechświata i objawiać się we wszystkich innych bóstwach, nigdy jednak nie porzucili oni swojego oryginalnego politeistycznego spojrzenia na świat, być może z wyjątkiem krótkiego okresu amarneńskiego w XIV wieku p.n.e., kiedy to oficjalna religia skupiła się wyłącznie na abstrakcyjnym bóstwie słonecznym, Atonie.

Zakładano, że bóstwa są obecne w całym świecie oraz zdolne do wpływania na zjawiska naturalne i bieg ludzkiego życia. Ludzie obcowali z nimi za pośrednictwem świątyń oraz nieoficjalnych sanktuariów, zarówno z pobudek osobistych, jak i w ramach rytuałów o charakterze państwowym. Egipcjanie modlili się o boską pomoc, odprawiali rytuały, aby skłonić bóstwa do działania i zwracali się do nich o radę. Relacje ludzi z bóstwami stanowiły fundamentalny aspekt funkcjonowania egipskiego społeczeństwa.

Definicja Trudno ustalić dokładną liczbę występujących w tradycji starożytnego Egiptu istot, które można by zaklasyfikować jako bóstwa. Teksty egipskie wymieniają imiona wielu bóstw o nieznanej naturze, a także zawierają liczne niejasne i pośrednie odwołania do innych, których nawet nie nazwano. Egiptolog szacuje, że w źródłach egipskich nazwano ponad 1400 bóstw, podczas gdy Christian Leitz sugeruje, że istniało „kilka tysięcy bogów”.

W języku egipskim istoty te określano, w zależności od płci, nṯr, czyli „bóg”, lub nṯrt — „bogini”. Próby ustalenia etymologii tych terminów nie przyniosły jednoznacznych rezultatów, a ich pochodzenie pozostaje niejasne. Hieroglify używane jako ideogramy i determinatywy w zapisie tych słów ukazują niektóre cechy łączone przez Egipcjan z boskością. Najczęściej występujący z tych znaków to flaga powiewająca na maszcie. Tego rodzaju symbole umieszczano przez cały okres przy wejściach do świątyń, co miało sygnalizować boską obecność w przybytku. Inne stosowane w tym celu hieroglify obejmują sokoła — nawiązującego do wczesnych bóstw przedstawianych w tej postaci — oraz sylwetki siedzących bóstw męskich lub żeńskich. Formę żeńską zapisywano również z jajkiem jako determinatywem, co miało łączyć boginie z aktami stworzenia i narodzin, lub z kobrą, co współgrało z wykorzystaniem tego gatunku węża do przedstawiania wielu z żeńskich bóstw.

Egipcjanie odróżniali „bóstwa”, czyli nṯrw od rmṯ, czyli „ludzi”, jednak znaczenia tych terminów w języku staroegipskim nie są do końca zgodne ze współczesnymi odpowiednikami. Termin nṯr mógł odnosić się do każdej istoty, która na jakiś sposób egzystowała poza sferą życia codziennego. Zmarłych ludzi także określano jako nṯr, ponieważ uważano ich za podobnych do bogów, określenie to stosowano jednak rzadko w odniesieniu do wielu pomniejszych istot nadprzyrodzonych, często określanych przez współczesnych uczonych jako „demony”. W egipskiej sztuce religijnej wyobrażano także miejsca, przedmioty i pojęcia w postaci antropomorficznej. Do grona tych upersonifikowanych idei należały zarówno bóstwa odgrywające istotną rolę w mitologii oraz podczas rytuałów, jak i wymieniane jedynie sporadycznie, nie do końca sprecyzowane istoty, których wykorzystanie mogło stanowić jedynie niewiele więcej niż metaforę.

Z uwagi na brak jednoznacznej granicy pomiędzy bóstwami a innymi istotami, uczeni zaproponowali różne definicje „bóstwa”. Jedna z powszechnie akceptowanych definicji, zasugerowana przez Jana Assmanna, mówi, że bóstwo posiada kult, jest zaangażowane w pewien aspekt wszechświata i opisano je w mitologii lub innych formach tradycji pisanej. Według innej definicji, autorstwa Dimitriego Meeksa, nṯr powinno stosować się względem każdej istoty, procesu lub obiektu stanowiącego przedmiot rytuału. Zgodnie z tym podejściem, do grona bóstw należałoby zaliczyć także króla, deifikowanego z chwilą koronacji, oraz dusze zmarłych, stające się częścią świata nadprzyrodzonego dzięki ceremoniom pogrzebowym. Na podobnej zasadzie, dzięki odprawianiu rytuałów na ich cześć w całym Egipcie, utrzymywano dominującą pozycję najważniejszych bóstw.

Pochodzenie thumb|Predynastyczny władca Narmer w towarzystwie mężczyzn dzierżących w dłoniach sztandary różnych lokalnych bóstw.

Pierwsze pisemne wzmianki o bóstwach w starożytnym Egipcie pochodzą z okresu wczesnodynastycznego (ok. 3100–2686 p.n.e.). Bóstwa musiały wykształcić się w oparciu o prehistoryczne wierzenia religijne w poprzedzającym go okresie predynastycznym (przed 3100 p.n.e.). Sztuka tego okresu przedstawia różnorodne postacie zwierzęce i ludzkie. Niektóre z tych wizerunków, takie jak gwiazdy czy bydło, wykazują pewne podobieństwa do istotnych elementów funkcjonujących w religii egipskiej w późniejszych epokach, jednak w większości przypadków nie ma wystarczających dowodów, aby rozstrzygnąć, czy wyobrażenia te są związane z bóstwami. W miarę rozwoju społeczeństwa egipskiego, pojawiały się w nim coraz wyraźniejsze oznaki aktywności religijnej. Najwcześniejsze znane świątynie wzniesiono w ostatnich stuleciach okresu predynastycznego, wraz z nimi powstały również ikonografie budzące skojarzenia ze znanymi bóstwami: sokoła przedstawiającego między innymi Horusa, skrzyżowane strzały oznaczające Neit i tajemnicze „zwierzę Seta”, utożsamiane z Setem.

thumb|alt=Crude stone statue of a baboon|Posąg boga-pawiana Hedż-Wera z inskrypcją zawierającą imię predynastycznego króla Narmera. Wielu egiptologów i antropologów formułowało hipotezy dotyczące ewolucji wierzeń religijnych w tych wczesnych okresach. Na przykład uważał, że Egipcjanie najpierw oddawali cześć prymitywnym fetyszom, następnie bóstwom przyjmującym postać zwierzęcą, a dopiero na końcu bogom i boginiom w ludzkich formach, Henri Frankfort twierdził zaś, że bóstwa od początku wyobrażano w ludzkiej postaci. Niektóre z tych teorii uważa się obecnie za nadmiernie uproszczone. Współcześnie stawiane hipotezy, takie jak ta autorstwa Siegfrieda Morenza, zakładająca że koncepcja bóstw pojawiła się, gdy ludzie zaczęli odróżniać siebie od swojego środowiska i je personifikować, są trudne do udowodnienia.

Predynastyczny Egipt pierwotnie składał się z szeregu małych, niezależnych od siebie politycznie wiosek. Ponieważ wiele bóstw w późniejszych czasach pozostawało silnie związanych z konkretnymi miastami i regionami, część uczonych sugerowała, że egipski panteon powstał wskutek stopniowego mieszania się ze sobą oraz rozprzestrzeniania kultów dawnych lokalnych bóstw, gdy odmienne społeczności konsolidowały się wraz z upływem czasu w coraz większe struktury państwowe. Inni natomiast argumentują, że najważniejsze predynastyczne bóstwa były, podobnie jak szereg innych elementów kultury egipskiej, od początku rozpowszechnione w całym kraju, pomimo istniejących wówczas podziałów politycznych.

Ostateczny krok procesu formowania się religii egipskiej stanowiło zjednoczenie kraju, w wyniku którego władcy Górnego Egiptu stali się faraonami sprawującymi władzę nad całym państwem. Wraz z osobami ze swego najbliższego otoczenia, zmonopolizowali oni prawo do interakcji z bogami, a władza królewska stała się głównym czynnikiem spajającym cały system religijny.

Nowe bóstwa pojawiały się w dalszym ciągu także po tej transformacji. Najwcześniejsze wzmianki o niektórych istotnych bóstwach, takich jak Izyda czy Amon, pochodzą dopiero z okresu Starego Państwa (ok. 2686-2181 p.n.e.). Powstanie nowego bóstwa mogło być zainspirowane zarówno miejscem, jak i koncepcją wymagającą nadprzyrodzonej reprezentacji. Niekiedy nowe bóstwa tworzono także, aby szeroko rozpowszechniony bóg lub bogini posiadali swój odpowiednik przeciwnej płci. Faraonom przypisywano pewien zestaw boskich atrybutów, jednak w praktyce tylko nielicznym z nich oddawano boską cześć przez długi czas po ich śmierci. Zdarzało się także, że osobę niekrólewskiego pochodzenia uznawano za cieszącą się szczególnymi względami wśród bogów i otaczano ją pośmiertnym kultem. Tego typu aktywność zazwyczaj nie trwała zbyt długo, jednak nadwornych architektów Imhotepa oraz Amenhotepa, syna Hapu, czczono jako bóstwa przez wiele wieków po śmierci, podobnie jak niektórych innych wybitnych urzędników.

W wyniku kontaktu z sąsiednimi cywilizacjami Egipcjanie włączali do swojego panteonu także obce bóstwa. Wzmiankowany po raz pierwszy w czasach Starego Państwa Dedun prawdopodobnie pochodził z Nubii, a w okresie Nowego Państwa (ok. 1550–1070 p.n.e.) z religii kananejskiej przejęci zostali między innymi Baal, Anat i Astarte. W okresach greckim oraz rzymskim, od 332 p.n.e. do wczesnych wieków naszej ery, w Egipcie czczono bóstwa z całego świata śródziemnomorskiego, przy czym rdzenne bóstwa zachowały swoją pozycję, a ich kulty często asymilowały praktyki pochodzące z religii przybyszów.

Cechy Współczesna wiedza o egipskich wierzeniach religijnych opiera się przede wszystkim na tekstach spisanych przez skrybów i kapłanów. Ludzie ci stanowili elitę egipskiego społeczeństwa, mocno wyróżniającą się z ogółu ludności, której większość nie potrafiła czytać ani pisać. Niewiele wiadomo o tym, jak dobrze zwykli ludzie znali lub rozumieli wyrafinowane idee opracowane przez elitę. Sposób w jaki większość populacji postrzegała bóstwa mógł odbiegać od tego, jak robili to kapłani. Ogół społeczeństwa mógł na przykład traktować symboliczne opowieści o bóstwach i ich czynach jako dosłowną prawdę. Ograniczona wiedza na temat popularnych wierzeń religijnych którą dysponujemy pozostaje jednak zgodna z tradycją uznawaną przez wyższe warstwy społeczne. Obie te perspektywy tworzą w dużej mierze spójny obraz bogów oraz ich natury.

Role