thumb|Mark Cousins filmuje kurdyjskie tereny Iraku - 2003 thumb|Mark Cousins na zdjęciu Toma Webstera Mark Cousins (ur. 3 maja 1965 w Belfaście) – północnoirlandzki reżyser, pisarz i historyk kina, znany z twórczości dokumentalnej oraz działalności kuratorskiej w dziedzinie filmu. Jest autorem wielokrotnie nagradzanej serii dokumentalnej The Story of Film: Odyseja filmowa (2011).
Życiorys Studiował na University of Stirling w Szkocji, uzyskując dyplom w dziedzinie filmu i mediów. Od wczesnych lat kariery zajmował się krytyką filmową oraz organizacją wydarzeń filmowych.
W 2009 wspólnie z Tildą Swinton współzałożyli "Fundację 8/2". Wspólnie stworzyli m.in. projekt, w ramach którego zamontowali przenośne kino o wadze 33,5 tony na dużej ciężarówce, objeżdżając w ten sposób Szkocję (ponownie w 2011). Objazdowy, niezależny festiwal filmowy został szeroko przedstawiony w filmie dokumentalnym Cousinsa Cinema is Everywhere (2011).
Był dyrektorem MFF w Edynburgu oraz współzałożycielem festiwalu Cinema of Childhood promującego filmy dziecięce. Współpracował również z BBC przy realizacji programów telewizyjnych o tematyce filmowej.
W 2014 odbyła się we Wrocławiu retrospektywa jego filmów.
W marcu 2021 ukazała się książka Andrew McWhirtera Film Criticism and Digital Cultures. Journalism, Social Media and the Democratization of Opinion (Bloomsbury Publishing, ), w której analizie poddano współczesną krytykę filmową w kontekście zmian technologicznych i kulturowych - wsakazując, jak krytycy filmowi adaptują się do nowych realiów medialnych i jak redefiniują swoją rolę w społeczeństwie informacyjnym. Cousins występuje w książce jako jeden z czołowych przedstawicieli eseistyki filmowej z Wielkiej Brytanii i Ameryki Północnej, obok takich postaci jak: Nick James, Jonathan Rosenbaum czy Richard Porton. McWhirter porusza kwestie związane z kryzysem tradycyjnego dziennikarstwa filmowego, wpływem przemysłu filmowego na publikacje oraz zaangażowaniem krytyków w nowe formy, takie jak eseje wideo. W tym kontekście refleksje i doświadczenia Cousinsa stanowią istotny punkt odniesienia – wnosi on do dyskusji perspektywę twórcy, który umiejętnie łączy klasyczne podejście do historii kina z nowoczesnymi narracjami audiowizualnymi.
W grudniu 2023 Cousins był jednym z 50 filmowców, którzy podpisali otwarty list do Libération, domagając się zawieszenia broni i zakończenia zabijania cywilów podczas izraelskiej inwazji na Strefę Gazy w 2023 roku, a także utworzenia korytarza humanitarnego do Gazy w celu dostarczenia pomocy humanitarnej oraz uwolnienia zakładników.
W maju 2025 zorganizowano kolejną polską retrospektywę filmową z udziałem Cousinsa The Stories of Looking, podczas 22. edycji Millennium Docs Against Gravity - reżyser spotkał się z tej okazji z publicznością w Warszawie, Łodzi i Poznaniu. Podczas festiwalu reżyser zaprezentował m.in. unikalne wydarzenie zatytułowane "Anti-Masterclass". Zamiast tradycyjnego wykładu, Cousins zaprosił uczestników do wspólnego badania siły obrazów i narracji, analizując, jak różne kadry mogą wywoływać odmienne emocje oraz jak struktury fikcyjnych opowieści mogą inspirować twórców dokumentów. W trakcie „Anti-Masterclass” Cousins odszedł od klasycznej formy wykładu mistrzowskiego, stawiając na otwartą refleksję i interakcję z publicznością. Zaprosił uczestników do wspólnego oglądania i interpretowania fragmentów filmowych, podkreślając siłę subiektywnego odbioru obrazu. Analizując poszczególne kadry, Cousins pokazywał, jak niuanse w świetle, ruchu kamery czy montażu mogą zmieniać znaczenie sceny - i jak takie narzędzia mogą być wykorzystywane zarówno w filmach dokumentalnych, jak i fabularnych. Zamiast odpowiedzi, Cousins prowokował pytania o granice między dokumentem a fikcją, o emocjonalny potencjał obrazu i o etyczne aspekty patrzenia. Zachęcał twórców do eksperymentowania z formą, nieulegania konwencji i czerpania z intuicji. W ramach przeglądu zaprezentowano m.in. jego najnowszy film A Sudden Glimpse to Deeper Things — portret szkockiej malarki Wilhelminy Barns-Graham, narrację którego powierzono Tildzie Swinton. Film ten zdobył Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach i stanowi refleksję nad emocjonalnym i strukturalnym odbiorem sztuki abstrakcyjnej. Retrospektywa objęła także inne znaczące dzieła Cousinsa, takie jak The Story of Film: A New Generation - kontynuację jego epickiej serii o historii kina, analizującą współczesne filmy, które definiują nasze czasy (wśród nich znalazły się produkcje takie jak Joker, Moonlight, Mad Max: Na drodze gniewu czy Kraina lodu). W ramach przeglądu pokazano również pierwsze części monumentalnego projektu Women Make Film: A New Road Movie Through Cinema, w którym Cousins, ponownie z narracją Tildy Swinton, przywraca pamięć o zapomnianych reżyserkach i ich wkładzie w historię kina. Nie zabrakło także filmu I Am Belfast - poetyckiego portretu rodzinnego miasta reżysera.
Obecnie Cousins pracuje nad swoją pierwszą operą, którą tworzy wspólnie z kompozytorką Donną McKevitt a tematem tego niezwykłego projektu są kąpiele w łaźniach publicznych. To nietypowe ujęcie zdradza jego fascynację codziennością jako przestrzenią dla sztuki – miejsca, w którym pozornie banalne czynności mogą nabrać wymiaru symbolicznego i emocjonalnego. Dla Cousinsa opera to kolejny język wyrazu, nasycony intensywnością, rytmem i dramaturgią, które są mu bliskie także w filmie. Równolegle pisze również powieść zatytułowaną Not Yet (Jeszcze nie teraz), inspirowaną filmem Ninoczka z Gretą Garbo. Główna bohaterka – ikona kina – staje się w niej postacią fikcyjną, która na jedną noc znika z planu filmowego, by wyruszyć w podróż dookoła świata.
W odpowiedzi na zmieniające się potrzeby widzów i rozwój technologii, Cousins planuje stworzenie nowego projektu – The Story of Documentary Cinema. Ma to być obszerna, międzynarodowa historia kina dokumentalnego, obejmująca różnorodne tradycje i style, od Japonii po Iran. Cousins zauważa, że dotychczas brakowało kompleksowego opracowania tego gatunku, które oddawałoby jego globalny charakter i znaczenie.
Jest profesorem honorowym studiów filmowych i produkcji na Queen’s University Belfast i przewodniczącym Belfast Film Festival.
Mieszka w Edynburgu.
Twórczość Cousins jest najbardziej znany jako twórca 15-odcinkowej serii dokumentalnej The Story of Film: An Odyssey (The Story of Film: Odyseja filmowa, 2011), ukazującej historię kina światowego z perspektywy niezależnej od Hollywood. Często łączy w swoich dokumentach elementy eseju osobistego z analizą historyczną, wykorzystując charakterystyczny, narracyjny styl. Wydanie polskie na dvd ukazało się w 2013 dzięki Gutek Film i Master Film (tekst polski: Piotr Zieliński) i zawiera: DVD 1: Odc. 1, 1895-1918: Nowa forma sztuki; Odc. 2, 1918-1928: Triumf filmu amerykańskiego; Odc. 3, 1918-1935: Wielcy buntownicy kina na całym świecie; DVD 2: Odc. 4, Lata 30.: Amerykańskie gatunki filmowe i znakomite kino europejskie; Odc. 5, 1939-1952: Nowy język kina; Odc. 6, 1953-1957: Czas niepokoju; DVD 3: Odc. 7, 1957-1964: Nowoczesne kino w Europie Zachodniej; Odc. 8, 1965-1969: Nowe fale omywają cały świat; Odc. 9, 1967-1979: Nowe kino amerykańskie; DVD 4: Odc. 10, 1969-1979: Radykalizm lat 70; Odc. 11, Lata 70.: Zmiany w kulturze popularnej na świecie; Odc. 12, Lata 80.: Protest na świecie; DVD 5: Odc. 13, 1990-1998: Ostatnie dni celuloidu; Odc. 14, Lata 90.: Początek epoki cyfrowej; Odc. 15, Po roku 2000: Przyszłość kina.
W trakcie pandemii COVID-19 Cousins stworzył film The Story of Film: A New Generation (The Story of Film. Nowe pokolenie, 2021), który stanowi kontynuację jego wcześniejszego dzieła. Ze względu na ograniczenia związane z lockdownem, produkcja ta różni się od poprzednich – brak w niej wywiadów z twórcami, a narracja skupia się na analizie i poetyce obrazu. Cousins podkreśla, że ten bardziej intymny i emocjonalny ton wynika z doświadczeń izolacji i refleksji nad rolą kina jako przestrzeni komfortu i ucieczki w trudnych czasach.
+ Główne dzieła Marka Cousinsa Rok Tytuł Rola Format Uwagi 1989 Dear Mr Gorbachev Reżyser (współpraca) Film TV Dokument o zmianach politycznych w ZSRR. 1997–2001 Scene by Scene Reżyser, prezenter Seria TV Wywiady z reżyserami (m.in. Martin Scorsese, David Lynch, Roman Polański) dla BBC. 2009 The First Movie Reżyser Film dokumentalny O dzieciach w Iraku i ich doświadczeniu kina. 2011 The Story of Film: An Odyssey Scenarzysta, reżyser, narrator Seria TV 15 odcinków o historii kina światowego. 2013 A Story of Children and Film Reżyser Film dokumentalny Kino dziecięce na świecie. 2015 I Am Belfast Reżyser Film dokumentalny Poetycki portret rodzinnego miasta Cousinsa. 2016 Antonia Bird: From EastEnders to Hollywood Producent wykonawczy Film dokumentalny O reżyserce i przyjaciółce Cousinsa. 2016 Eisenstein on Lawrence Scenarzysta i reżyser Film Krótkometrażowy Siergiej Eisenstein opowiada o D. H. Lawrence 2018 The Eyes of Orson Welles Reżyser, narrator Film dokumentalny O życiu i twórczości Orsona Wellesa. 2018 Women Make Film Reżyser, scenarzysta Seria filmowa Historia kina stworzonego przez kobiety - monumentalna, 14-godzinna analiza filmów reżyserowanych przez kobiety; narracja m.in. Tilda Swinton, Jane Fonda, Thandie Newton, Sharmila Tagore, Adjoa Andoh and Debra Winger. 2020 40 Days to Learn Film Scenarzysta, reżyser i narrator Film dokumentalny 2021 The Storms of Jeremy Thomas Scenarzysta i reżyser Film dokumentalny "Film drogi" z producentem filmowym Jeremym Thomasem. 2021 The Story of Looking Reżyser, narrator Film dokumentalny O percepcji wzrokowej i kulturze wizualnej. 2022 March on Rome Scenarzysta, reżyser, narrator Film dokumentalny O faszystowskich korzeniach we Włoszech 2024 A Sudden Glimpse to Deeper Things Scenarzysta i reżyser Film dokumentalny Poświęcony twórczości malarskiej Wilhelminy Barns-Graham
Styl artystyczny Mark Cousins jest znany z poetyckiego stylu narracji i humanistycznego podejścia do analizy kina. Często używa własnego głosu jako narratora, przedstawiając historię filmu w sposób przystępny i emocjonalny. Jego filmy charakteryzują się szerokim zakresem tematycznym, obejmującym zarówno wielkie ruchy artystyczne, jak i kino niezależne czy zapomniane.
Wpływy Cousins, o czym wspomina w swym wieloodcinkowym cyklu The Story of Film, czerpie inspirację z twórczości Orsona Wellesa, Yasujirō Ozu i Satyajita Raya. Szczególnie interesuje się kinem światowym spoza tradycyjnych centrów produkcji filmowej, takimi jak Iran, Senegal czy Indie.
Filmowe fascynacje Marka Cousinsa odzwierciedlają jego otwartość na różnorodność kulturową i formalną oraz głęboką wrażliwość na eksperyment i poetykę obrazu. Wśród swoich ulubionych dokumentów wymienia m.in. irański film The House is Black Forugh Farrochzad, który łączy liryzm z ostrym społecznym komentarzem, a także Siddeshwari indyjskiego reżysera Maniego Kaula – medytację nad muzyką i pamięcią. Z Japonii wskazuje On the Road Noriakiego Tsuchimoto, z Niemiec – Marlene Maximiliana Schella (o Marlenie Dietrich). Cousins docenia też twórczość Jurisa Podnieksa z Łotwy, libańskiego reżysera Aleka Keshishiana i rosyjskiego mistrza formy Wiktora Kossakowskiego, którego film Sreda (Środa) uznaje za arcydzieło. Szczególne miejsce w jego sercu zajmuje Agnès Varda – zwłaszcza jej Daguerreotypes (Dagerotypy) i Les glaneurs et la glaneuse (Zbieracze i zbieraczka), które uważa za jedne z największych dokonań w historii dokumentu. Ten przekrój fascynacji pokazuje, że Cousins ceni kino dokumentalne jako przestrzeń dla formalnej wolności, osobistego tonu i odważnych poszukiwań estetycznych.