Malowidła kaplicy Aniołów Stróżów przy kościele św. Józefa na Kahlenbergu (Jan Henryk Rosen)

mały|kościół św. Józefa na Kahlenbergu w Wiedniu Malowidła Jana Henryka Rosena kaplicy Aniołów Stróżów przy kościele św. Józefa na Kahlenbergu (Wiedeń) – malowidła powstałe w 1930 roku. Na całościową dekorację malarską wnętrza kaplicy składają się trzy samodzielne obrazy: Papież Innocenty XI prosi Boga o pomoc (na ścianie ołtarzowej, naprzeciw wejścia); Król Jan III Sobieski uczestniczący we mszy św. odprawianej przez legata papieskiego Marka d’Aviano (na ścianie naprzeciw okna, po lewej od wejścia); Rycerz polski składający chorągiew turecką u stóp św. św. Józefa, Leopolda i Jana Kapistrana (ponad wejściem) oraz herby na ścianach i sklepieniu (projekt i wykonanie Kazimierz Smuczak), a także ornamentalne przeszklenie okna, wg projektu J. H. Rosena.

Według tradycjiRównolegle funkcjonują dwie – sprzeczne – tradycje i wydaje się, że wobec nieścisłości źródeł historycznych (które często pozwalają na wielorakie interpretacje) żadnej z nich nie da się autorytatywnie przyznać pierwszeństwa i rozstrzygnąć, gdzie tak naprawdę wydarzenie to miało miejsce. Według tradycji austriackiej owa msza miała się odbyć w ruinach kościoła na Leopoldsbergu, innym z otaczających Wiedeń wzgórz, które w czasach Sobieskiego nazywano Kahlenbergiem, a jego obecna nazwa ustaliła się dopiero po r. 1683, po wybudowaniu tam kościoła pw. św. Leopolda. Wzgórze noszące obecnie nazwę Kahlenberg nazywało się pierwotnie Schweinberg zob. m.in. V. O. Ludwig, Leopoldsberg-Kirche Wien, München–Zürich 1957 (= Schnell & Steiner, Kunstführer Nr. 657), s. 4. w ruinach kościoła na Kahlenbergu (świątyni należącej do istniejącego tam od pierwszej połowy XVII w. eremu kamedułów, zniszczonej przez oblegających miasto Turków) rankiem 12 IX 1683 roku, przed decydującą bitwą pod Wiedniem, legat papieski Marco d’Aviano odprawił mszę, do której służył Jan III Sobieski. Celebrans, zamiast zwyczajowego „Ite, missa est” na zakończenie mszy miał wypowiedzieć prorocze słowa: „Ioannes vinces”. mały Po roku 1683 do eremu powrócili kameduli, kościół został odbudowany. Jednakże pod koniec XVIII w., w ramach reform józefińskich erem rozwiązano, a teren dostał się w ręce prywatne. Dopiero w połowie XIX wieku nowi prywatni właściciele odnowili kościół i w rok 1852 dokonano jego powtórnego poświęcenia. Dnia 23 III 1906 roku kościół na Kahlenbergu przejęli rezydujący w Wiedniu XX. Zmartwychwstańcy. Pierwszym rektorem kościoła z ramienia zmartwychwstańców został ks. Jakub Kukliński (1871–1946), który sprawował ten urząd do roku 1923. Z jego inicjatywy kościół, będący w opłakanym stanie, odbudowanoNa temat historii kaplicy i jej wcześniejszego wystroju zob. J. Wolańska, Dzieje dekoracji kaplicy Sobieskiego przy kościele na Kahlenbergu w Wiedniu, „Sacrum et Decorum”, X, 2017, s. 67–86 (https://repozytorium.ur.edu.pl/server/api/core/bitstreams/89f810f1-712f-4bd7-83d2-3c446e83e8f0/content).. Wtedy też zaplanowano udekorować kaplicę malowidłami ściennymi, które w roku 1911 na życzenie ks. Kuklińskiego zaprojektował Józef Mehoffer (szkice zachowane w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, Oddział Dom Józefa Mehoffera)Na temat projektów Mehoffera, zob. B. Studziżba-Kubalska, W dialogu z literacką i malarską tradycją. Józefa Mehoffera projekty dekoracji malarskiej kaplicy Jana III Sobieskiego w kościele św. Józefa na Kahlenbergu, 1911–1914, „Sacrum et Decorum”, XII, 2019, s. 7–26 (https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-38127e4c-4b88-4328-93a4-757b2f1ac775/c/sacrum_et_decorum_XII.pdf).. Oprócz mozaikowych herbów rycerzy, którzy brali udział w bitwie pod Wiedniem, kaplicę miały ozdobić:

trzy historyczne obrazy nawiązujące do wydarzeń, które miały miejsce w pamiętnym wrześniu 1683 r. Pierwszy z nich przedstawiał króla Jana III przyjmującego Komunię św., w obłokach ponad nim widać postać Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus, a u Ich stóp umieszczono słowa, które legat papieski w zakończeniu Mszy św. miał proroczo wypowiedzieć: „Joannes vinces”; pod obrazem na draperii znajdował się biały orzeł polski. Drugi obraz przedstawiał papieża Innocentego XI modlącego się do św. Józefa o pomyślność oręża zjednoczonych wojsk chrześcijańskich; trzeci – św. Michała Archanioła lewą ręką osłaniającego krzyż na wieży katedry św. Szczepana, a w prawej trzymającego ognisty miecz. Projekty obrazów zostały wystawione w 1912 r. w czasie XXIII Międzynarodowego Kongresu EucharystycznegoA. Nadolny, Polacy na Kahlenbergu, „Studia Pelplińskie”, 13, 1982, s. 177–203, tu s. 188; A. Nadolny, Polskie duszpasterstwo w Austrii 1801–1945, Lublin 1994, s. 164–170, 269–282, tu s. 168..

Wybuch I wojny światowej uniemożliwił realizację projektów Mehoffera (według jego projektu wykonano jedynie kratę zamykającą wejście do kaplicy), a konieczność dalszych prac remontowych kościoła i późniejsze trudności finansowe odsunęły wykonanie malowideł aż do roku 1930, kiedy to zamówienie to skierowano do J. H. Rosena. Był to już drugi przypadek (obok dekoracji malarskiej katedry ormiańskiej we Lwowie), gdy Rosen zastąpił Mehoffera – po wieloletnich pertraktacjach z zamawiającym (dotyczących przede wszystkim kwestii wynagrodzenia krakowskiego malarza). Jadwiga Mehofferowa pisała z goryczą: „Mehoffer nie przeczuwał, że gdyby w tej chwili szczęśliwego natchnienia mógł był się zrzec polichromii armeńskiej na rzecz Axentowicza, byłby sobie oszczędził przez kilkanaście lat trwających przyszłych starć i zbędnych układów i wreszcie dotkliwego zawodu, jakiego doznał po wykonaniu niezużytkowanego dużego obrazu «Msza na Kahlenbergu». Obraz ten, jak i dekoracja katedry ormiańskiej poszły na marne z powodu podobnych sobie powodów oszczędnościowych. Artyści polscy słusznie uskarżali się na zwykłe sposoby robienia dobrego interesu, gdy wchodziły w grę zamówienia z zakresu sztuki. Rzekomi mecenasi ustalili prawo darmochy zapewniając, że artyści to pracownicy, że ich robota nie jest mniej warta niż inne, a może nawet – o ile jest dobra – wymaga większych wysiłków”J. Mehofferowa, Rozwój myśli twórczej Józefa Mehoffera, t. I (rkps Ossol. 14039/II t. 1), s. 354v. Na ten temat zob. też: Na ciernistych szlakach twórczości. List mistrza Mehoffera, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, 1930, nr 295 (31 X), s. 2, oraz J. Wolańska, Katedra ormiańska we Lwowie w latach 1902–1938. Przemiany architektoniczne i dekoracja wnętrza, Warszawa 2010 (= Poza Krajem) [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2012/1975/>], s. 135.. mały|346x346px|Rosen ze Smuczakiem Rosen wykonał dekorację z pomocą swojego współpracownika Kazimierza Smuczaka (1906–1996)M. Brzezicki, Prof. Kazimierz Smuczak (współtwórca polichromii J. H. Rozena), „Biuletyn Koła Lwowian w Londynie”, 24, 1984, nr 47, s. 38–41; M. Brzezicki, Prof. K. Smuczak. Współpracownik J. H. Rozena na Kahlenbergu, „Biuletyn Koła Lwowian w Londynie”, 24, 1984, nr 48, s. 33., z którym współpracę – jako wykonawcą partii dekoracyjnych (tzn. nie-figuralnych, jak ornamenty, bordiury itp.) oraz większych powierzchni jednolitych teł – Rosen rozpoczął około roku 1927, przy malowaniu katedry ormiańskiej we Lwowie. Zachował się dokument, który Rosen wydał swojemu pomocnikowi: „Zaświadczam, iż P. Kazimierz Smuczak pracował przy mnie w Katedrze Ormiańskiej we Lwowie od 1927 do 1929 roku gdzie wykonał ornamentykę w prezbiterjum i na tęczy. W 1930 r. wykonał ornamentykę w kaplicy Seminarjum Duch. Łacińskiego we Lwowie i tegoż roku wyjechał ze mną do Wiednia, gdzie wykonał według własnego projektu dekorację herbową w Kaplicy Jana Sobieskiego na Kahlenbergu […]”, datowane: Lwów, 27 VII 1935Pisownia oryginalna; kserokopia dokumentu ze zbiorów prof. Władysława Kucharskiego z Lublina, otrzymana dzięki uprzejmości ks. prałata Anastazego Nadolnego z Pelplina, w zbiorach J. Wolańskiej. Smuczak był etatowym pomocnikiem Rosena aż do wyjazdu tego ostatniego do Stanów Zjednoczonych w listopadzie 1937 roku. Malował z nim także w Castel Gandolfo, a dekoracje ornamentalne własnego projektu wykonał ponadto obok malowideł Rosena w baptysterium przy kościele św. Marii Magdaleny we Lwowie (niezachowana), w kościele parafialnym w Krościenku Wyżnym i kaplicy seminaryjnej w Przemyślu. Herby po raz drugi namalował w kościele parafialnym w Lesku, przy okazji ostatniej wspólnej z Rosenem realizacji. Smuczak samodzielnie zaprojektował i wykonał herby, których poprawność heraldyczna i stylizacja spotkały się jednak z druzgocącą krytyką specjalistówH. Polaczkówna, Uwagi o dekoracji heraldycznej kaplicy na Kahlenbergu, „Miesięcznik Heraldyczny”, XI, 1932, nr 7–8, s. 137–140..

Prace trwały od lata do późnej jesieni roku 1930Nadolny, Polskie duszpasterstwo…, s. 272.. Tematyka malowideł Rosena w zasadzie nie odbiega od programu ikonograficznego dekoracji zaplanowanej w roku 1911 i zaprojektowanej przez Mehoffera. Można więc sądzić, że tematy poddał obu artystom ks. Kukliński. mały|plan kościoła z zaznaczeniem położenia kaplicy; praca własna JW Kahlenberska kaplica to niewielkie jednoprzęsłowe pomieszczenie na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu o boku około 3,5 m, nakryte sklepieniem krzyżowym. Tylko ściany na lewo od wejścia i naprzeciw niego (ołtarzowa) stanową nieprzerwaną płaszczyznę; ściana po prawej jest przepruta oknem w głębokim rozglifieniu, a wejściowa – szeroką arkadą. Większe sceny figuralne mogły więc ozdobić ścianę ołtarzową oraz ścianę na lewo od wejścia oraz ponad nim; pozostałe płaszczyzny – sklepienie i glify okna nie nadają się do ukazania monumentalnych kompozycji. Malowidła zdobią ścianę ołtarzową (naprzeciw wejścia; Papież Innocenty XI prosi Boga o pomoc), ścianę na lewo od wejścia (Król Jan III Sobieski uczestniczący we mszy św. odprawianej przez legata papieskiego Marco d’Aviano) oraz ponad nim (Rycerz polski składający chorągiew turecką u stóp św. św. Józefa, Leopolda i Jana Kapistrana). Wszystkie obrazy są zaopatrzone w sygnaturę autora i datę, ujęte w stylizowane na barokowe, złote kartuszeO malowidłach Rosena wspominają, najczęściej prezentując też szczegółowy opis poszczególnych oraz okoliczności ich powstania: J. von Twardowski, Die neuen Fresken in der Sobieski-Kapelle auf dem Kahlenberg, „Kirchenkunst”, Jg. 3, 1931, H. 3, s. 77–80; Kaplica Sobieskiego na Kahlenbergu, „Przewodnik Katolicki”, 1931, nr 8 (22 II), s. 141 (oraz il. na okładce); S. Wasylewski, Co trzeba wiedzieć o Kahlenbergu, „Kurier Poznański”, 1931, nr 8 (24 II), s. 9; W. I. Postępski, Dookoła Kahlenbergu. (List z Wiednia), „Gazeta Kościelna”, 38, 1931 (21 VI), s. 295–296; J. Kukliński, CR, Krótka historja kościoła św. Józefa i kaplicy króla Sobieskiego na Kahlenbergu, Wiedeń 1931; J. Kukliński, Dzieje kościoła św. Józefa i kaplicy króla Sobieskiego na Kahlenbergu, „Kurier Literacko-Naukowy” (dod. do „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, nr 143 z 2 V 1931), VIII, 1931, nr 21, s. VII–VIII; M. Rożek, Kahlenberg 1683–1983, Wiedeń 1982; Nadolny, Polacy na Kahlenbergu; Nadolny, Polskie duszpasterstwo…; A. Nadolny, Kahlenberg, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. VIII, Lublin 2000, szp. 326–327; R. Taborski, Wśród wiedeńskich poloników, Kraków 1983, s. 14–15; R. Taborski, Polacy w Wiedniu, Kraków 2001, s. 26–28, 214–215; J. Smirnow, Kaplica Jana III Sobieskiego na Kahlenbergu – symbolem chwały oręża polskiego, „Gazeta Lwowska”, 28 II 2007, s. 11; 15 III 2007, s. 11; 31 III 2007, s. 11; oraz to samo, „Kurier Galicyjski”, 17 IX 2007, s. 20–21; 30 IX 2007, s. 20; 15 X 2007, s. 20–21 (https://kuriergalicyjski.com/kaplica-jana-iii-sobieskiego-na-kalenbergu-symbolem-chwaly-oreza-polskiego/). Biogram malarza, zob. Maria Zakrzewska, Rosen Jan Henryk, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXXII, Wrocław–Warszawa–Kraków 1989–1991, s. 56–58.. mały|lewo|305x305px