Gwary Mazowsza bliższego – zespół gwar języka polskiego zaliczający się do dialektu mazowieckiego. Są używane w południowej, centralnej i zachodniej części Mazowsza. Od XX w. w dialektologii obszar ten, ze względu na swoiste cechy językowe i uwarunkowania historyczne, określany jest mianem Mazowsza bliższego (starszego). Choć dialekt mazowiecki był określany jako najbardziej odrębny spośród dialektów polskich m.in. przez Kazimierza Nitscha, Mazowsze bliższe, jako obszar o stosunkowo wczesnym osadnictwie, poddawany w latach późniejszych dużym wpływom cywilizacyjnym, charakteryzuje się gwarą mniej archaiczną od chociażby gwar kurpiowskich i gwar Mazowsza dalszego.
Gwary Mazowsza bliższego graniczą od północy z gwarami Mazowsza dalszego (nowszego), od zachodu z gwarami chełmińsko-dobrzyńskimi i gwarami łowickimi (księżackimi). Na południe od linii Białobrzegi-Kock przechodzą w gwary pogranicza Mazowsza (małopolsko-mazowieckie pogranicze językowe). Oprócz terenów historycznego Mazowsza, do Mazowsza bliższego zaliczana jest również ziemia łukowska.
Obecnie gwara tej części Mazowsza ulega silnym wpływom polszczyzny literackiej, tracąc swoje charakterystyczne cechy, przede wszystkim fonetyczne lub jest całkowicie wypierana przez polszczyznę literacką.
mały|XIX-wieczny ubiór mazowiecki z okolic Warszawy. Jego tradycja najdłużej utrzymała się na Urzeczu.
Historia W II poł. XIX w. kulturę ludową Mazowsza dokumentował Oskar Kolberg, przytaczając m.in. liczne teksty pieśni ludowych. Chłopska i drobnoszlachecka ludność Mazowsza posługująca się gwarami mazowieckimi stanowiła wówczas grupę etnograficzną Mazurów. W latach późniejszych, ze względu na duże wpływy cywilizacyjne, bliskość stolicy w Warszawie oraz rozwój przemysłu, zatracili oni oryginalną tożsamość i kulturę ludową, co wiązało się również z postępującym zanikiem lokalnego dialektu.
Podział na Mazowsze bliższe i dalsze wprowadzony na początku XX w. przez językoznawcę Kazimierza Nitscha upowszechnił w zmodyfikowanej wersji Stanisław Urbańczyk. Późniejsze badania gwaroznawcze prowadzone na Mazowszu m.in. przez Henryka Friedricha, a w szczególności powojenne badania Anny Kowalskiej, doprowadziły do ustalenia obecnie uznawanych granic tego obszaru.
Już w okresie międzywojennym Halina Koneczna opisywała gwary używane w częściach powiatów skierniewickiego i rawskiego (w kontraście do sąsiednich gwar księżackich) jako bezbarwna mowa czyniąca duże postępy w naśladowaniu języka klas wykształconych bliskiej Warszawy. W latach 60. XX w. językoznawczyni Anna Basara stwierdziła, że nawet niepiśmienni ludzie ze starszego pokolenia prowadzący osiadły tryb życia często nie zachowują gwary, posługując się dialektem zbliżonym do polszczyzny literackiej. W jej opinii prowadzenia badań nad gwarami mazowieckimi utrudniała dwujęzyczność ludności regionu przejawiająca się w znajomości gwary, ale jej niestosowaniu, przynajmniej w kontaktach z ludźmi spoza lokalnej społeczności.
Współcześnie, spośród terenów tradycyjnie posługujących się gwarami Mazowsza bliższego, nadal podtrzymywaną kulturą ludową i tożsamością regionalną wyróżnia się Polesie. Jego gwarę opisała Aneta Bartnicka – autorka Słowniczka gwary kołbielskiej (2001) będącego jedną z nielicznych w regionie popularnonaukowych publikacji mających na celu popularyzację lokalnego dialektu.
Fonetyka i fonologia Choć gwary Mazowsza bliższego wykształciły do XX w. wiele charakterystycznych cech fonetycznych, Anna Basara już w latach 60. XX w. w przypadku wielu z nich podkreślała przewagę wymowy zgodnej z normą ogólnopolską. Występowanie wielu gwarowych cech fonetycznych nie było już wtedy konsekwentne, często nawet u tego samego informatora. Wiązało się to m.in. z ich postępującym zanikiem i stopniowym zastępowaniem form gwarowych ogólnopolskimi.
Spółgłoski Obszar Mazowsza bliższego, w opozycji do sąsiedniej gwary księżackiej, charakteryzuje się fonetyką międzywyrazową ubezdźwięczniającą, czyli brakiem udźwięcznienia ostatniej spółgłoski wyrazu w pozycji międzywyrazowej: χu̯op na, i̯ak i̯eχau̯, niχt na.
Charakterystyczną dla gwar mazowieckich i małopolskich cechą występującą również w gwarach Mazowsza bliższego jest mazurzenie, czyli wymowa spółgłosek š, ž, č, ǯ jako s, z, c, ʒ, np. varstaty, cfarte, vysu̯em, kasa grycana. Ponieważ mazurzenie już w średniowieczu było odczuwane jako cecha niestandardowa, a w latach późniejszych stało się znamieniem chłopskiego pochodzenia, ulega ono współcześnie postępującemu zanikowi. W przykładzie gwary mazowieckiej z Janówka w gminie Czosnów nagranym na początku XXI w. i opracowanym przez Justynę Garczyńską występują formy zmazurzone: mas pan, zaznacas ou̯ufkem, zeby, mozna, cy, χces pan obok niezmazurzonych: oberžnůnć, vi̯ežofce, pošli. Renata Marciniak-Firadza, badając na początku XXI w. gwary księżackie i dialekty sąsiednie, zebrała również materiał z zakresu gwar trzech wsi Mazowsza bliższego. Ich mowę zaliczyła do gwar charakteryzujących się stosunkowo największym nasyceniem form odmazurzonych. W Baranowie zapisała: bʹicysko, lemʹes, u̯obrync, zyto obok bečy, čapka, myša, pščou̯a, ščur, ščyŋka. W Leonowie przykładów form zmazurzonych nie notuje w ogóle.
Wyrazem unikania mazurzenia jest również siakanie, które przejawia się m.in. w wyrazach źaba, śnurui̯e, śkop, śmai̯a. Forma źelazo notowana w Baranowie jest zachowaniem stanu pierwotnego.
Gwary południowo-zachodniej część obszaru Mazowsza bliższego zostały objęte wytworzeniem opozycji między miękkimi i twardymi wariantami k i g: tak jak w języku literackim, występuje tam rozróżnienie Polske : polskʹe, droge : drogʹe, sypke : sypkʹe. Na północ i wschód od Wisły, a także na jej lewym brzegu, na północ od linii Wyszogród—Góra Kalwaria, utrzymał się typ starszy, bez rozróżnienia tych par fonemów. Zmiękczenie jest tam nieznaczne lub niekonsekwentne: polski, take, droge cukerki, u̯okeć, ges, drogemu, ou̯ufkem, kepskim, kyi̯em.
Przez obszar gwar Mazowsza bliższego, w przybliżeniu linią Ciechanów—Zakroczym—Błonie—Tarczyn—Magnuszew, biegnie wschodnia granica form czasownikowych z prasłowiańskim rdzeniem *-id (iść) rozszerzonym o spółgłoskę z przedrostków *sъn-, *wъn-. W gwarach objętych tą zmianą czasownik iść i jego pochodne występują w postaci z ń (vyńde, zańde, dońde) w miejscu literackich vyi̯de, zai̯de, doi̯de.
Na północ od linii Płock—Łowicz—Radzyń Podlaski, a więc na większości obszaru Mazowsza bliższego, spółgłoski miękkie pʹ, bʹ, fʹ, vʹ, m' uległy rozłożeniu w grupy pi̯, bi̯, fi̯, vi̯, mi̯: vi̯ara, ofi̯ara, na Bi̯elanaχ, mi̯ei̯scu, stavi̯au̯o. Na północ od Wisły w okolicach Płocka biegnie południowa granica ich rozłożenia w grupy spółgłoski twardej i elementu palatalnego w postaci miękkiego χʹ, ɣʹ: pχʹ, bɣʹ, fχʹ, vɣʹ. Na północ od linii Sierpc—Staroźreby—Nowy Dwór Mazowiecki miękkie m''' uległo rozłożeniu w grupę mń.
Tak jak w innych gwarach Mazowsza, spółgłoska l na skutek wyodrębnienia się fonemu ł przyjęła tu wymowę twardą. Jest ona realizowana twardo nawet przed samogłoską i: list, lipa, byli wobec ogólnopolskiego lʹist, lʹipa, bylʹis. 116. Większość obszaru zachowuje typową dla gwar mazowieckich twardość w etymologicznych grupach śf', ćf', ʒ́v': śfıńi, śfıńsk'i, ćfycy śe, śfyder. Na całym obszarze, stosunkowo najczęściej na Mazowszu południowo-zachodnim, zachowano typowe dla dialektu mazowieckiego, twarde formy końcówek fleksyjnych rzeczowników, przymiotników i zaimków w narzędniku -ami, -ymi: cepamy, końamı, z i̯endykamı, kou̯kamy, śerpamı.
Spółgłoska χ przed y i e może ulec zmiękczeniu. Może do tego dojść na skutek występującej jeszcze niekiedy, wysokiej wymowy fonemu y, która prowadzi do zmiany grupy χy na χ'i: u̯ańcuχʹi, suχʹi, χʹiba, u̯ožeχʹi. W sąsiedztwie obszaru gwar księżackich, na południe od linii Grójec—Łowicz, doszło do upowszechnienia się form kfalić, zukfau̯y powstałych w wyniku rozpodobnienia grupy χf. Tego typu rozpodobnienia są ogólne w wyrazach typu kfʹei̯o, kšan, χto.
W południowo-zachodniej części Mazowsza bliższego, w sąsiedztwie księstwa łowickiego (na południowy zachód od Białobrzegów i Mszczonowa), zachowano twarde tematy w 1 os. l.p. czasu przeszłego czasowników grzebać, skubać (gžebe, skube). Na skutek wyrównania analogicznego taki typ odmiany obowiązuje również w czasownikach typu złapać, łamać, kopać (zu̯ape, zu̯ame).
Samogłoski Inna niż w języku ogólnym może być realizacja fonemu y. Badania Anny Basary z lat 60. XX w. wykazały na całym Mazowszu zachowanie w pewnym stopniu jego wymowy jako ı (samogłoska pośrednia między i a y). W Bledzewie zanotowała: mogl'iśmy, pošedbym, Syb'il'ii̯o obok bıu̯o, vısu̯åu̯, vǫsı, pšıńde. Udział form z ı w gwarze swoich informatorów z tej wsi oceniła ogólnie na 74%. Największy był po spółgłoskach r, š, ž, č, ǯ, a najmniejszy (lecz wciąż większy niż ½ przypadków) po s, z oraz po spółgłoskach wargowych. Marginalny już udział miała wówczas wymowa y jako i, jeszcze za czasów badań Kazimierza Nitscha uważana za ogólną w gwarach mazowieckich. W tym samym Bledzewie Basara zapisała 7 przykładów takiego typu wymowy (χf'ita, vii̯eχåu̯, visok'e, siberek, saperi, fšistk'iχ, ṭšimåu̯) stanowiące 2% wszystkich wystąpień fonemu y. Jej zdaniem sposób i zakres wprowadzania nowszego y w miejsce dawniejszych ı, i w poszczególnych gwarach nie wynika z tendencji charakterystycznych dla większego obszaru, a raczej z indywidualnych, do tego nie zawsze konsekwentnych skłonności danego informatora.
Samogłoski i, y przed spółgłoskami nosowymi, w końcówkach fleksyjnych typu -ym, ymi, ulegają rozszerzeniu do e lub przyjmują wartość pośrednią ey: dobrem'i, pšede fšystk'em, ze fšystk'em'i.
Końcówki czasowników -ił, -ył na całym obszarze brzmią jak -uu̯. Przejście to występuje najczęściej w 3 os. l.p. czasu przeszłego przed u̯ kończącym wyraz, rzadziej również i przed u̯ zaczynającym następną sylabę: bi̯uu̯, b'uu̯, muvi̯uu̯, pi̯uu̯, ucuu̯em.
Protezy Prejotacja nagłosowego a, stanowiąca pozostałość po dawnej tendencji unikania samogłosek w nagłosie, była już w latach 60 XX w. niekonsekwentna i występowała głównie u osób starszych. Notowano ją w wyrazach: I̯agńeška, I̯agata, I̯antuńi, i̯agrėst, i̯advent. Najczęściej zachowywała się w imionach osobowych; dochodziło niekiedy do sytuacji, w których gwarowa postać imienia z jotą przechowała się tylko w powiedzeniach, przysłowiach lub przezwiskach, ale na ogół używaną we wsi formą była forma literacka.
W II połowie XX w. stosunkowo dobrze zachowaną cechą wymowy mazowieckiej pozostawała prelabializacja samogłoski o w nagłosie. Do dziś może ona brzmieć jak wyraźne u̯: u̯osły, u̯ože, u̯ovi̯es, na U̯okeńće. W pozycjach śródgłosowych w większości uległa ona redukcji, zachowano ją głównie w złożeniach z czasownikiem orać: rozu̯orać, vyu̯orui̯e, zu̯orane. Prelabializacja dotyczy również samogłoski u: u̯ucte, u̯ucyć.
W pewnej grupie wyrazów prelabializacja była zjawiskiem bardzo częstym (u̯ogon, u̯oko, u̯ud), natomiast w innych (olei̯, osobno, umar) notowano przeważnie jej brak. Zdaniem Anny Basary wyrazy zachowujące bardziej konsekwentnie nagłosowe u̯ należały do tych, których zwykle używano w domu. Tymczasem słowa niezachowujące tej cechy, czyli importowane z języka literackiego, to te, które częściej słyszano w mieście, kościele czy radiu.
Rozwój samogłosek długich