Cmentarz w Janiszowie – nieczynna nekropolia położona na południowym skraju wsi Janiszów (niem. Johnsdorf), w gminie Kamienna Góra, w województwie dolnośląskim.

Architektura Architektura cmentarza w Janiszowie reprezentuje nurt historyzmu, łącząc w sobie cechy neoromanizmu oraz neoklasycyzmu. Murowana dzwonnica, będąca dominantą nekropolii, została wzniesiona w stylu neoromańskim z czerwonej cegły, którą z zewnątrz pokryto tynkiem o chropowatej fakturze. Styl ten przejawia się przede wszystkim w zastosowaniu łuków pełnych (półkolistych) w przeźroczach dzwonnych oraz w portalu wejściowym. Sam portal posiada ozdobne obramowanie wykonane z boniowanych ciosów kamiennych o chropowatej fakturze, z wyraźnie wyeksponowanym zwornikiem w szczycie łuku. Konstrukcja wieży opiera się na ceglanych murach posadowionych na solidnym kamiennym cokole, natomiast w jej surowym wnętrzu zachowały się drewniane belki stropowe oraz prosta drewniana więźba dachowa, które pierwotnie stanowiły konstrukcję wsporczą dla dzwonu.

Znajdująca się w sąsiedztwie wolnostojąca krypta grobowa nawiązuje do stylu neoklasycystycznego, charakteryzującego się geometryczną prostotą, symetrią i umiarem. Budowla została wzniesiona w całości z regularnie dociętych bloków piaskowca, a jej ściany wieńczy wydatny, profilowany gzyms biegnący wokół całego obiektu tuż pod linią dachu. O przeznaczeniu i funkcjonalnym charakterze budowli świadczą zachowane w przyziemiu lufciki, czyli małe otwory wentylacyjne typowe dla dziewiętnastowiecznych murowanych grobowców, mające na celu zapewnienie niezbędnej cyrkulacji powietrza wewnątrz komory grobowej. Oba obiekty stanowią spójny przykład wiejskiej architektury sepulkralnej, wykorzystującej tradycyjne dla regionu materiały budowlane.

Historia Wieś była w większości zamieszkiwana przez ewangelików. W 1925 r. liczyła 395 mieszkańców, z czego 366 wyznawało ewangelicyzm. W 1939 r. liczba mieszkańców wzrosła do 405, a większość nadal była wyznawcami tej religii.

Janiszów, mimo swojej znacznej wielkości, nigdy nie posiadał własnego kościoła przed II wojną światową. Zarówno ewangelicy, jak i katolicy należeli oddzielnie do swoich parafii w Kamiennej Górze (niem. Landeshut)Słownik geografii turystycznej Sudetów, red. Marek Staffa: t. 8 – Kotlina Kamiennogórska, Wrocław 1997, s. 122.. Wieś posiadała jednak własny cmentarz, który pełnił rolę ważnego miejsca pochówku dla miejscowej i okolicznej ludności.

thumb|grobowiec thumb|dzwonnica Początkowo ewangelickich mieszkańców Janiszowa chowano na cmentarzu przy kościele Łaski w Kamiennej Górze (założonym w 1709 roku). W 1834 roku w Janiszowie utworzono osobną nekropolię, która stała się miejscem pochówku dla zmarłych z tej miejscowości oraz z sąsiedniej BłażkowejF. G. E. Anders, Statistik der Evangelischen Kirche in Schlesien, Glogau (dzisiejszy Głogów): Verlag von Hugo Wagner, 1848, s. 555..

Oficjalnie zamknięto go uchwałą Rady Narodowej z dnia 7 maja 1962 r. z powodu braku właściciela. Jego powierzchnia wynosi 0,28 ha. Nekropolia położona jest na terenie otwartym, na lekkim wzniesieniu, w pobliżu drogi lokalnej prowadzącej do Kamiennej Góry.

Zachowały się ślady historycznego układu grobów (datowanego najprawdopodobniej na koniec XIX w. – najstarsza czytelna data na fragmencie nagrobka to 1898 r.), a także pozostałości dzwonnicyW latach 50. XX w. ówczesny proboszcz parafii Piotra i Pawła, ks. Mieczysław Krzemiński (1913–1991), w obawie przed kradzieżą postanowił przewieźć dwa dzwony z cmentarza niemieckiego w Janiszowie do kościoła Piotra i Pawła w Kamiennej Górze, gdzie umieścił je pod wieżą. Wkrótce przeniesiono je do kościoła Matki Bożej Różańcowej, gdzie zawieszono je na wieży. W 1942 r. trzy dzwony zostały zabrane na potrzeby II wojny światowej, a w 1954 r. ostatni z nich przewieziono do Warszawy. Zawieszenie dzwonów na wieży ograniczyło ich słyszalność. W 1979 r. podjęto decyzję o przeniesieniu dzwonów na wzgórek przy kościele, gdzie zawieszono je na metalowej konstrukcji. Pod dzwonami wylano głębokie fundamenty, doprowadzono elektryczność oraz zainstalowano mechaniczny system uruchamiania. Zob. Ks. Stanisław Książek, Parafia Matki Bożej Różańcowej w Kamiennej Górze w latach 1966-2006, Kamienna Góra 2009, s. 91 - 92. oraz grobowca.

Po 1945 r. był systematycznie grabiony i dewastowany. Z grobowca skradziono miedziane poszycie dachowe oraz zabytkowe trumny z ciałamiTrudno określić, kto był pochowany w tym grobowcu, ponieważ właściciele Janiszowa zmieniali się dość często. Podejrzewa się, że to właśnie oni mogli spoczywać w tym grobowcu, jednak ich liczba i częste zmiany własności utrudniają jednoznaczne ustalenie. Przed 1740 r. miejscowość należała do Philippa Antona Barona von Hayna. W 1740 r. właścicielem został Baron von Zedlitz, a później – Freiherr von Langenthal oraz Kammerherr von Tschierschki. W październiku 1775 r. majątek przeszedł na Barona von Geßlera, a w grudniu 1798 r. ponownie na Kammerherra von Tschierschkiego, który później sprzedał go von Gersdorfowi. We wrześniu 1810 r. właścicielem został Weiß, a następnie E. Goldschmidt. Ostatnim znanym właścicielem w grudniu 1840 r. był Alex von Nostiz.. Zniknęły także ogrodzenie i brama wejściowa.

Większość nagrobków jest dziś zniszczona, rozbita lub całkowicie nieczytelna. Teren nekropolii porastają dziko rosnące drzewa, takie jak brzozy, buki, jesiony i tuje. Stan zachowania obiektu oceniany jest jako bardzo zły.

Cmentarz nie jest ogrodzony, a dawny układ przestrzenny jest trudny do odczytania. Na jego terenie nie odnotowano pomników przyrody, jednak zachowały się cztery stare mogiły oraz fragmenty dawnej zieleni komponowanej.

W przeszłości miejsce to stanowiło integralną część lokalnej wspólnoty religijnej i kulturowej. Obecnie znajduje się w kręgu zainteresowania służb konserwatorskich – zaleca się przeprowadzenie prac porządkowych, inwentaryzacyjnych oraz opracowanie studium historycznego.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Anders, F. G. E., Statistik der Evangelischen Kirche in Schlesien, Glogau (dzisiejszy Głogów): Verlag von Hugo Wagner, 1848. Słownik geografii turystycznej Sudetów, red. Marek Staffa: t. 8 – Kotlina Kamiennogórska, Wrocław 1997.

Linki zewnętrzne Cmentarz w serwisie YouTube Zdjęcia cmentarza na portalu polska-org.pl Zdjęcia cmentarza z 1987 r.

Kategoria:Obiekty sakralne w gminie wiejskiej Kamienna Góra Kategoria:Janiszów (powiat kamiennogórski) Kategoria:Cmentarze protestanckie w województwie dolnośląskim