Tamaryna białowąsa (Saguinus mystax) – gatunek ssaka, naczelnego z rodziny pazurkowcowatych. Długość głowy i tułowia u samców średnio 24,2 cm, u samic średnio zaś 24,6 cm. Długość ogona wynosi u płci męskiej średnio 38,2 cm, u płci przeciwnej średnio 38,7 cm. Na twarzy charakterystyczne białe wąsy, płaszcz tworzą długie ciemne czy czarne włosy. Dominacja czerni na głowie, kończynach i tułowiu. Ogon jest czarny, czasem jednak szary na końcu. Niegdyś wyróżniano 3 podgatunki, nowsi autorzy zaliczają część z nich do gatunku tamaryna czerwonogłowa, w efekcie takson uznaje się za monotypowy. Prowadzi dzienny tryb życia w grupach rodzinnych wraz z tamarynami siodłatymi, w grupie zwykle tylko jedna samica przystępuje do rozrodu. Żywi się głównie owocami i niewielką zdobyczą zwierzęcą.

Budowa thumb|left|Tamaryna białowąsa ma ciemne futro z białą okolicą nosa i ust Pazurkowcowate należą do niewielkich naczelnych. Długość głowy i tułowia tamaryny białowąsej wynosi u samców średnio 24,2 cm, u samic średnio zaś 24,6 cm. Długość ogona wynosi u płci męskiej średnio 38,2 cm, u płci przeciwnej zaś średnio 38,7 cm. Całkowita długość wynosi 61,2 ± 31,2 cm u samców i 62 ± 29 cm u samic. Samce ważą od 380 do 630 g (różni autorzy podają 472–525 g, 491 ± 23), podczas gdy samice ważą od 360 do 650 g (511 ± 49 g, 490–561 g, 626 g). Średnia masa samców z Rio Blanco w Peru wynosiła 564,5 g, mieszcząc się w zakresie pomiędzy 502 a 681 g. W efekcie występuje nieznaczny dymorfizm płciowy w wielkości na korzyść samic, większych i cięższych od samców.

Zwierzę cechuje się niepigmentowaną różową skórą otaczającą usta i nos, porośniętą białym włosiem, co daje jej wygląd charakterystycznych wąsów. Wąsy te są znacznie większe niż u tamaryny czerwonobrzuchej, aczkolwiek najokazalsze wąsy ma tamaryna cesarska. Brodę z kolei porastają włosy koloru czarnego. Ciemię jest czarne. Gardło jest z kolei czarnobrązowe. Blisko spokrewniona tamaryna czerwonogłowa odróżnia się rudą głową, barwa ta obecna jest na ciemieniu, na czole i linii pomiędzy oczami. Natomiast reszta twarzy jest podobnie czarna z białym wąsem i niepigmentowaną skórą twarzy w okolicy ust i nozdrzy. Ciemię tamaryny białozadej (zaliczanej przez część autorów S. pileatus) jest czarne. Występuje u niej także niewielka ciemna plama w środku brody, a gardło jest czarnobrązowe.

Płaszcz tworzą długie ciemne czy czarne włosy. Podobne włosy porastają ramiona i przedramiona tych zwierząt, obecne takoż przynajmniej po górnej stronie rąk, przy czym zwykle występuje srebrzyste bądź płowe kropkowane. To ostanie nie sięga jednak grzbietu zwierzęcia. Może wystąpić także brąz czy czerń przetykana pomarańczem. Grzbiet i zad są czarniawe, niekiedy także przetykane pomarańczem. Klatka piersiowa i brzuch są czarnobrązowe. Narządy płciowe zewnętrzne są białe, nie posiadają bowiem pigmentu. Dominacja czerni na głowie, kończynach i tułowiu pozwala odróżnić tamarynę białowąsą od tamaryn wydzielonych z tego gatunku, podczas gdy barwa ruda na głowie cechuje tamarynę czerwonogłową, podobnie obecność na płaszczu barwy płowej czy pomarańczowej. Tamaryna białozada odróżnia się od białowąsej nieznacznie, między innymi nie pigmentowaną okolicą anogenitalną i pachwinową, jak również podstawą ogona po stronie brzusznej, gdzie występują tylko białe włosy, którym to zawdzięcza swoją nazwę tak po angielsku, jak i po polsku.

Ogon jest czarny, czasem jednak szary na końcu. Proksymalna jego część może być ubarwiona tak jak zad, a więc przetykana pomarańczem. Natomiast u tamaryny czerwonogłowej i białozadej ogon jest czarny.

Ramiona i przedramiona są brązowoczarne, dłonie, stopy, przedramiona i nogi podobnie. Zewnętrzne części ud są czarniawe, przetykane pomarańczem, wewnętrzne części kończyn są czarnobrązowe. Gatunek odróżnia się tu od tamaryny czerwonogłowej z brązowymi zewnętrznymi częściami rąk i nóg, ciemnymi do czerni na dłoniach i stopach, a także tamaryny białozadej o górnych częściach dłoni i stóp czarnych, mającej więcej barwy płowej występuje na zewnętrznej stronie ud.

Systematyka thumb|left|Niegdyś wyróżniano 3 podgatunki tamaryny białowąsej, nowsi autorzy zaliczają część z nich do gatunku Saguinus pileatus, czyli tamaryna czerwonogłowa Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1823 roku niemiecki przyrodnik Johann Baptist von Spix, umieszczając nowo opisany takson w rodzaju Midas i nadając mu epitet gatunkowy mystax. Opis ukazał się w książce autorstwa Spixa zatytułowanej Simiarum et Vespertilionum Brasiliensium species novae, czyli historia naturalna nowych gatunków małp i nietoperzy zaobserwowanych i zebranych podczas podróży w głąb Brazylii, przeprowadzonej na polecenie Jego Wysokości Króla Bawarii w latach 1817, 1818, 1819, 1820. Miejsce typowe to według oryginalnego opisu „lasy i rzeki pomiędzy Solimöens i Iça”; ograniczone w 1977 roku przez amerykańskiego zoologa Philipa Hershkovitza do obszaru w pobliżu São Paulo de Olivença, na południowym brzegu rzeki Solimões, w Amazonas, w Brazylii. Okaz typowy składa się z dwóch syntypów (dorosłe samice) zebranych przez Spixa: zamontowanej skóry z czaszką w środku (sygnatura ZSM 29) ze zbiorów Zoologische Staatssammlung München oraz zamontowanej skóry (sygnatura RMNH.MAM.39102) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Lejdzie.

Obecnie nie wyróżnia się już rodzaju Midas, a gatunek zalicza się do rodzaju Saguinus, po polsku zwanego tamaryną. Umieszczany jest w podrodzaju Tamarinus. W obrębie rodzaju Saguinus wyróżniano 6 grup, z których 5 okazało się tworzyć odrębne klady. Sam rodzaj, stanowiący grupę siostrzaną pozostałych pazurkowcowatych, wyodrębnił się w zachodniej Amazonii między 17,4 bądź 15 a 13 milionów lat temu. Jako pierwsza oderwała się gałąź prowadząca do niewielkich tamaryn takich jak tamaryna czarnopłaszczowa. Doszło do tego między 11 a 8 milionów lat temu, kiedy po ustąpieniu systemu Pebas tamaryny przemieszczały się na wschód. Następna była właśnie grupa tamaryny białowąsej, powstała 6–7 milionów lat temu. Dopiero potem zróżnicowały się grupy tamaryny srokatej, złotorękiej i białoczubej. Późniejsi autorzy wyróżniali już tylko 4 grupy (bez grupy tamaryny czarnopłaszczowej). Grupa tamaryny białowąsej obejmuje następujące taksony: Saguinus mystax mystax (Spix, 1823), Saguinus mystax pileatus (I. Geoffroy Saint-Hilaire & Deville, 1848), Saguinus mystax pluto (Lönnberg, 1926), Saguinus labiatus labiatus (É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812), Saguinus labiatus thomasi (Goeldi, 1907), Saguinus labiatus rufiventer (Gray, 1843), Saguinus imperator imperator (Goeldi, 1907), Saguinus imperator subgrisescens (Lönnberg, 1940), Saguinus inustus (Schwarz, 1951). Nowsze publikacje zawężają już grupę tamaryny białowąsej do tegoż gatunku, tamaryny cesarskiej i tamaryny czerwonobrzuchej. W takim ujęciu grupa wyodrębniła się między 12 a 6 milionów lat temu i różnicowała w zachodniej Amazonii wobec znacznych zmian środowiskowych pod koniec miocenu, kiedy to spływające z Andów rzeki zastąpiły dawne mokradła Pebas. Dalsze zmiany systemu rzecznego następowały w pliocenie, wraz z utworzeniem się łuku Fitzcarrald. W starszym ujęciu Hershkovitza tamaryna czerwonobrzucha stanowiła grupę siostrzaną kladu złożonego z dwóch pozostałych gatunków. Niektórzy autorzy jednak widzieli tamarynę białowąsą jako grupę siostrzaną tamaryny plamkolicej.

Athaydes i inni (2021) zaprezentowali m.in. następujący kladogram (uproszczono):

Jednakże nieco inna metodologia wyjmuje tamarynę plamkolicą z kladu 3 wyżej rozpatrywanych gatunków. Czas rozejścia się linii tamaryny cesarskiej z pozostałymi gatunkami oszacowano na 5,8–2,6 miliona lat temu. Tamaryna plamkolica oddzieliła się 4,8–1,8 miliona lat temu.

Badanie z 2023 wskazało natomiast następujący kladogram:

We wcześniejszych ujęciach do tego gatunku zaliczono S. pileatus (w randze podgatunku wraz z S. pileatus pluto) i populacje obecnie przypisywane nowo opisanemu gatunkowi S. kulina. Podawano różne liczby podgatunków tamaryny białowąsej. Najczęściej wyróżniano 3 podgatunki: podgatunek nominatywny opisany przez Spixa, podgatunek pluto, opisany przez Lonnberga w 1926, a część autorów wyróżniała jeszcze podgatunek pileatus opisany przez Saint-Hilaire’a i Deville’a w 1848 roku. Jednakże w 2001 Groves stwierdził, że podgatunek ten znacząco różni się od podgatunku nominatywnego i Saguinus mystax pluto, wobec czego zasługuje na wyróżnienie do innego gatunku. Autorzy Handbook of the Mammals of the World zauważyli jednak, że podgatunek ten zasiedla tereny pomiędzy zasięgiem podgatunku nominatywnego i podgatunku pluto, wobec czego wyodrębnienie go jako oddzielnego gatunku uznali za nielogiczne. Polskie nazewnictwo ssaków świata podążyło jednak za poglądem Grovesa, mianowicie wyróżniło podgatunek nominatywny tamaryny białowąsej, podgatunek pluto określony mianem tamaryny białozadej, natomiast podgatunek pileatus jako Saguinus pileatus uznało za odrębny gatunek zwany tamaryną czerwonogłową. Podgatunek pluto bywa też zaliczany do S. pileatus. IUCN podaje w dalszym ciągu 3 podgatunki.

Etymologia Saguinus: ‘pazurczatka’, być może od brazylijskiej, lokalnej nazwy sahui, używanej w okolicach Bahia. mystax: mustax, μυστακος mustakos ‘wąsy’, od μασταξ mastax, μαστακος mastakos ‘szczęki, usta’, od μασαομαι masaomai ‘żuć’.

Tryb życia thumb|left|Tamaryna białowąsa wiedzie nadrzewny tryb życia

Naczelna prowadzi dzienny tryb życia w grupach. Aktywność tamaryn białowąsych zbadano w Urucu. Zwierzęta były aktywne przez 9 godzin i 12 minut. 30% czasu szerokonose te przemieszczały się, 26% czasu odżywiały, 20,6% polowały na zdobycz zwierzęcą, 16,6% odpoczywały, a 6,8% poświęcały interakcjom społecznym bądź innym aktywnościom.

Przemieszczanie się tamaryn białowąsych wskazuje, że pamiętają one, gdzie znajdują się zasobne w owoce drzewa. W badaniach z 1984 porą deszczową ssaki te odwiedzały dziennie średnio 13 drzew oddalonych od siebie o niecałe 150 m, skupiając się na od 4 do 11 osobnikach owocującego właśnie gatunku, i w 70% przemieszczały się w kierunku najbliższego drzewa.

Zwierzę żyje w grupach, podobnie jak i inne pazurkowcowate. Grupa taka obejmuje od 3 do 10–11 osobników, najczęściej jednak 5–6. Liczba osobników dorosłych wynosi od 2 do 6, a stosunek samców do samic wynosi 1,4. Badania w Urucu wykazały liczebność od 8 do 10 osobników, z czego do 5 dorosłych samców i jedna, góra dwie dorosłe samice. Jeżeli występuje ta ostatnia sytuacja, zazwyczaj samice te nie są w tym samym wieku i tylko jedna przystępuje do rozrodu. Grupa jest w miarę stała, a przedłużająca gatunek para utrzymuje się przez 4–5 lat, niekiedy nawet do 7. Niekiedy jednak do grupy dołączają lub odłączają się od niej pewne osobniki. Zdarza się to zwłaszcza, kiedy ginie członek dominującej pary. Grupa może też rozpaść się z powodu swej nadmiernej liczebności. Niemające szans na rozród osobniki mogą wyemigrować, tworząc własne grupy bądź też przyłączając się do innych. Rzadko zdarza się, by w grupie wynikały konflikty kończące się zachowaniami agresywnymi, aczkolwiek zdarza się tak w razie kłótni o jedzenie. Niekiedy też dorosłe samce wykazują agresję wobec dorosłych samic, obawiając się o wierność wybranki w razie bliskości innej grupy. W interakcjach międzyosobniczych istotną rolę obejmuje iskanie. Tutaj przejawia się również nierówność pozycji osobników w grupie: dominująca samica jest iskana częściej niż iska sama.