Klucz dolski (zwany także Banie) – klucz dóbr, zespół majętności biskupów poznańskich położonych w województwie wielkopolskim na terenie gminy Dolsk, a także na terenie obecnych powiatów śremskiego i gostyńskiego

Historia Wsie klucza dolskiego odnotowane zostały w licznych zapisach historycznych. W 1293 mieszkańcy wsi biskupiej Domachowo mieli dostarczać czynsz pieniężny oraz w naturze płacony w zbożu do dworu biskupiego w Dolsku. W 1310 mieszkańcy wsi biskupiej Kiełczewo mieli dostarczać czynsz oraz dziesięciny do Dolska lub do Góry koło Śremu

W 1350 król polski Kazimierz III Wielki zwolnił kmieci oraz mieszkańców dóbr biskupich, m.in. w kluczu Banie, tj. dolskim, od świadczeń na tak długo, dopóki będą oni korzystać z wolnizny od świadczeń dla biskupa. W 1383 starosta generalny Wielkopolski, aby odbudować spalony zamek Poniec w Pońcu, uciskał i pustoszył wsie bpstwa poznańskiego koło Krobi i Dolska.

W 1411 odnotowany został pan Jakub "łac. senior in Dolsk"), który był prawdopodobnie rządcą biskupim w Dolsku, który toczył proces z Wincentym Malechowskim, a ten ostatni toczy proces z biskupem poznańskim. W 1414 tenutariuszem klucza dolskiego (łac. "subeques brzezsky capitanei tenute Crobensis et Dolsko") był Skarbek. W latach 1424-1425 zarządcą klucza biskupiego był Piotr zwany też Pietraszem Golanką ze Środy. W 1424 on oraz biskup poznański toczyli proces z Mikołajem plebanem w Szubinie. W 1427 administrator biskupstwa poznańskiego wraz z kapitułą poznańską powierzył Pawłowi z Dolska winnicę w Dolsku (ad reformandum) za opłatą 5 grzywien w ratach. Dla Pawła zakupiono dom w Dolsku za 7 grzywien oraz trzy wiardunki. Otrzymał też ogród opuszczony pod miastem Dolsk. Przy dworze biskupim uprawiano w winnicy winogrona oraz produkowano z nich miejscowe wino. Z 1430 zachował się zapis, że biskup poznański na prośbę kapituły dał dla katedry poznańskiej beczkę wina mszalnego z miasta Dolsk.

W 1443 dzierżawcą dóbr biskupich Dolsk oraz Krobia był kasztelan międzyrzecki Jan Bniński, brat biskupa poznańskiego Andrzeja Bnińskiego. W 1473 sołtys wsi bpiej Kunowo winien m.in. służyć konno dla potrzeb dworu w Dolsku. W 1548 biskup poznański częściowo nadał miastu Dolsk wykupione przez siebie wójtostwo w Dolsku, na użytek dworu biskupiego przejął z dawnego wójtostwa łąkę czyli pastwiska, które leżały za przedmieściem, idąc do Śremu po prawej ręce, na wschód w stronę jeziora obecnie Dolskiego Małego i zobowiązał miasto do płacenia 36 groszy rocznie kościołowi parafialnemu w Dolsku w zamian za łąkę, jaka do niego należała, a którą biskup przejął.

Zapis z 1564 odnotował przy dworze sadzaweczkę dla chowania ryb oraz trzy ogrody. Na folwarku jesienią wysiewano około 6 małdratów żyta, około 1,5 małdratu pszenicy, a na wiosnę wysiewano około 4 małdraty, z łąk zbierano około 8 stogów siana, pastewnik, na wójtostwie jeden dobry ogród oraz jeden mały. Odnotowano, że czynsze z klucza dolskiego ogółem wynosiły wówczas 151 złotych polskich oraz 28 groszy, 26 kamieni łoju, dwa małdraty owsa, 53 koguty, 11 i 1/4 kopy jaj, czynsze z jezior wyniosły 70 złotych polskich i 16 groszy.

Dwór biskupi Według ustaleń historyków dwór biskupi znajdował się w średniowieczu na północno-wschodnim brzegu Jeziora Dolskiego Wielkiego. Świadczą o tym przekazy historyczne: w 1418 odnotowano izbę mniejszą dworu biskupiego. W 1446 wspomniany został dwór biskupi, a w 1456 odnotowano izbę białą niższą skierowaną w stronę jeziora. Z 1456 pochodzi kolejny zapis o izbie dworu biskupiego, zwróconej w stronę jeziora oraz wiadomość z 1476 o domu biskupim, położonym w stronę winnicy, która musiała mieć południową wystawę, a więc znajdować się na północnym brzegu jeziora. Prawdopodobnie na tym samym miejscu w XVIII wieku wzniesiono nowe, murowane budynki dworskie na miejsce drewnianych, na terenie folwarku, zwanego w czasach nowożytnych "Jaskółki". Niektóre z tych budynków przetrwały do dzisiaj.

W latach 1672-1685 zachowały się zapisy z wizytacji kościoła w Otrowiecznie, który miał staw zwany "Tursko", który wówczas znajdował się w posiadaniu dworu biskupiego. Do dworu należał mały staw do hodowli ryb, trzy ogrody oraz winnica, z której zbierano winograna do produkcji miejscowego wina.

Składniki W skład klucza dolskiego wchodziły dwa młyny zbożowe zwane "Kamiński" i "Kunowski" koło Kunowa, dwór biskupi oraz folwark, a także wielkopolskie miejscowości:

Dolsk, Domachowo od 1293, Kiełczewo od 1310, Brzednia od 1362, Kunowo od 1473, Ostrowo koło Gostynia 1548, Księginki, Ostrowieczno, Grodnica, Góra koło Śremu, Zaborze (łac. fundus desertus).

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Dolsk (gmina) Kategoria:Gospodarka I Rzeczypospolitej