mały|Początek Psalmu 109 w psałterzu z Bosworth (koniec X wieku) Psalm 110 (109), często identyfikowany przez łaciński incipit Dixit Dominus, to jeden z najbardziej znanych i szeroko komentowanych utworów PsałterzaA. Strus, Śpiewajcie nam pieśń nową (Księga Psalmów), w: Pieśni Izraela (Wprowadzenie w Myśl i Wezwanie Ksiąg Biblijnych; 7), red. J. Frankowski, Warszawa 1988, s. 106.. Psalm ten zalicza się do psalmów królewskichAnna Kuśmirek, „Studia Gdańskie”, tom XLVII, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, s. 11. oraz mesjańskichTomasz Tułodziecki, Psalm 110 jako przykład teologii kapłaństwa w Psałterzu, Verbum Vitae, 2007, T. 12, s. 33–56.. Często jego tytuł w polskich tłumaczeniach brzmi „Chrystus Królem i Kapłanem”„Psalm 110”, Wieczernik Modlitwy, dostęp 7 czerwca 2025.. Utwór ten opisuje postać, która jest zarówno królem, jak i kapłanem, co jest unikatowe w kontekście biblijnym. Psalm składa się z 7 wersetów„Psalm 110”, Biblia Deon, dostęp 7 czerwca 2025. a jego treść wskazuje, że jest to Psalm królewski, związany z dynastią Dawidową, i prawdopodobnie nawiązujący do obrzędu intronizacji władcy.
Przed niewolą babilońską psalm ten mógł być prawdopodobnie odczytywany w kontekście obietnicy danej Dawidowi w proroctwie Natana (2 Sm 7). Po upadku monarchii natomiast budził nadzieję na odnowienie dynastii Dawida, zgodnie z Bożą obietnicą jej wiecznego trwania. Tradycja żydowska i chrześcijańska dopatruje się w namaszczonym królu wizerunku Pomazańca w pełnym tego słowa znaczeniu, Mesjasza, Chrystusa Sam psalm skoncentrowany jest na znaczeniu mesjańskim, które w tradycji chrześcijańskiej interpretowane jest jako proroctwa odnoszące się do Jezusa Chrystusa.
Budowa Psalmu 110 Najstarsze zapisy tego psalmu możemy znaleźć w języku hebrajskim. Tradycja żydowska i chrześcijańska przypisuje autorstwo Dawidowi, czyli jego powstanie datuje się na X wiek p.n.e., czas panowania Dawida (ok. 1000–961 p.n.e.). Potwierdzenie tej tradycji pojawia się też w Nowym Testamencie, gdzie Jezus cytuje ten Psalm jako słowa Dawida (np. Mt 22,43; Mk 12,36; Łk 20,42). Współczesna biblistyka zawraca jednak uwagę że Psalm 110 mógł zostać ułożony później, w okresie monarchii (IX–VII w. p.n.e.), jako tekst liturgiczny koronacyjny dla króla jerozolimskiego. Niektórzy egzegeci sugerują nawet, że jego pełna redakcja mogła powstać w okresie powygnaniowym (po VI w. p.n.e.), ale z wykorzystaniem wcześniejszych tradycji królewskichJ. L. Mays, Psalms, Interpretation: A Bible Commentary for Teaching and Preaching, Louisville: Westminster John Knox Press 1994, s. 349–351; por. także E. Zenger, Psalmen 101–150, HThKAT, Freiburg i. Br.: Herder 2005, s. 23–28. .
Psalm 110 składa się z 7 wersetów. Można go podzielić na dwie części: pierwszą, obejmującą wersety 1–4, i drugą z wersetami 5–7. +Budowa Psalmu 110JPS Tanakh (1985)Biblia tysiąclecia. Poznań 2003. Wyd. IV.לְדָוִ֗ד מִ֫זְמ֥וֹר1. Dawidowy. Psalm.נְאֻ֤ם יְהֹוָ֨ה ׀ לַֽאדֹנִ֗י שֵׁ֥ב לִֽימִינִ֑י עַד־אָשִׁ֥ית אֹ֝יְבֶ֗יךָ הֲדֹ֣ם לְרַגְלֶֽיךָ׃Wyrocznia Boga dla Pana mego: «Siądź po mojej prawicy,
aż Twych wrogów położę
jako podnóżek pod Twoje stopy»מַטֵּֽה־עֻזְּךָ֗ יִשְׁלַ֣ח יְ֭הֹוָה מִצִּיּ֑וֹן רְ֝דֵ֗ה בְּקֶ֣רֶב אֹיְבֶֽיךָ׃2. Twoje potężne berło niech Pan rozciągnie z Syjonu:
«Panuj wśród swych nieprzyjaciół!עַמְּךָ֣ נְדָבֹת֮ בְּי֢וֹם חֵ֫ילֶ֥ךָ בְּֽהַדְרֵי־קֹ֭דֶשׁ מֵרֶ֣חֶם מִשְׁחָ֑ר לְ֝ךָ֗ טַ֣ל יַלְדֻתֶֽיךָ׃3. Przy Tobie panowanie w dniu Twej potęgi,
w świętych szatach [będziesz].
Z łona jutrzenki jak rosę Cię zrodziłem».נִשְׁבַּ֤ע יְהֹוָ֨ה ׀ וְלֹ֥א יִנָּחֵ֗ם אַתָּֽה־כֹהֵ֥ן לְעוֹלָ֑ם עַל־דִּ֝בְרָתִ֗י מַלְכִּי־צֶֽדֶק׃4. Pan przysiągł i żal Mu nie będzie:
«Tyś Kapłanem na wieki
na wzór Melchizedeka»אֲדֹנָ֥י עַל־יְמִֽינְךָ֑ מָחַ֖ץ בְּיוֹם־אַפּ֣וֹ מְלָכִֽים׃5. Pan po Twojej prawicy zetrze królów w dniu swego gniewuיָדִ֣ין בַּ֭גּוֹיִם מָלֵ֣א גְוִיּ֑וֹת מָ֥חַץ רֹ֝֗אשׁ עַל־אֶ֥רֶץ רַבָּֽה׃6. Będzie sądził narody, wzniesie stosy trupów,
zetrze głowy
jak ziemia szeroka.מִ֭נַּחַל בַּדֶּ֣רֶךְ יִשְׁתֶּ֑ה עַל־כֵּ֝֗ן יָרִ֥ים רֹֽאשׁ׃ {פ}7. Po drodze będzie pił ze strumienia, dlatego głowę podniesie.
Autorstwo Psalmu 110 Hebrajski nagłówek „Psalm Dawida” (מזמור לדוד), w którym występuje lamed auctoris, wskazuje, że za autora psalmu uważany jest Dawid. Oddan jest to wyrażeniem (על יד דוד תוׁשבחא) "Przez Dawida. Psalm"Anna Kuśmirek, „Studia Gdańskie”, tom XLVII, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, s. 16.. Jednakże w literaturze przedmiotu temat autorstwa Psalmu 110 prowadzi do zróżnicowanych i często sprzecznych wniosków, w zależności od przyjętego podejścia badawczego.
Stanowisko szkoły Formgeschichte i skandynawskiej Szkoła Formgeschichte, a za nią szkoła skandynawska, sugeruje, że Psalm 110 powstał jako część dworskiej liturgii, powtarzanej przy różnych uroczystościach królewskich, takich jak koronacje, rocznice objęcia tronu czy wyprawy wojenneH. Gunkel, J. Begrich, Einleitung in die Psalmen, Göttingen 1933, s. 141.. Według tej koncepcji, psalm nie miał jednego autora, lecz był efektem działalności anonimowych nadwornych „proroków” i śpiewaków, których pieśni dostosowywano do zmieniających się okoliczności. Twórcy ci, naśladując tzw. „styl dworski” obecny na innych dworach Bliskiego Wschodu (zwłaszcza egipskich i babilońskich), przedstawiali króla jako postać wywyższoną i niemal boską — podobnie jak czynili to poeci na dworach pogańskich monarchiiH. Gunkel, J. Begrich, Einleitung in die Psalmen, Göttingen 1933, s. 165..
Krytyka szkoły Formgeschichte i skandynawskiej Choć elementy „stylu dworskiego” mogły przeniknąć do poezji hebrajskiej, to jednak zasadnicze założenia szkół Formgeschichte i skandynawskiej są nie do przyjęcia z punktu widzenia katolickiegoJ. de Fraine SJ, L'aspect religieux de la royauté israélite, Rome 1954, s. 26.. Przede wszystkim, teoria ubóstwienia izraelskiego króla została odrzucona jako sprzeczna z istotą monoteistycznej religii Izraela. Władca nie był uznawany za boga, lecz za „pomazańca Jahwe” — wybrańca Bożego, sprawującego władzę w zależności od Boga osobowego. Nie istnieją też biblijne świadectwa istnienia święta rocznicy wstąpienia na tron, które miałoby być tłem dla tego psalmuP. Fiebig, Rosch Haschana (Neujahr), Giessen 1914, s. 13–71..
Tradycja mesjańska i możliwe autorstwo Dawida Alternatywna interpretacja, reprezentowana m.in. przez S. MowinckelaS. Mowinckel, Psalm Criticism between 1900 and 1935, „Vetus Testamentum”, 5 (1955), s. 18., dopuszcza możliwość, że autorem Psalmu 110 był król Dawid. Choć psalm mógł mieć tło liturgiczne (np. święto Nowego Roku), to jednak jego treść przekracza ramy konwencjonalnej poezji dworskiej. Wypowiedź „Rzekł Pan Panu memu: siądź po mojej prawicy...” (w. 1) — ze względu na swoją śmiałość i podkreślony element objawienia — sugeruje, że psalm zawiera treści prorockie i mesjańskie. Tym samym, nie jest to tylko dworska formuła, lecz świadectwo specjalnego objawienia Bożego, jakie mógł otrzymać DawidJ. de Fraine SJ, L'aspect religieux de la royauté israélite, Rome 1954, s. 26..
Teologia Psalmu 110 Judaistyczna interppretacja Psalmu 110 Język i forma Psalmu 110 wskazują na bardzo wczesne pochodzenie. Chociaż Psalm nie nazywa bohatera bezpośrednio królem, zawiera wyraźne symbole królewskiej władzy – przede wszystkim berłoM. Peter, Wykład Pisma Świętego Starego Testamentu, Poznań-Warszawa 1978, s. 390 nn; S. Lach, Księga Psalmów. Wstęp - Przekład z oryginału - Komentarz - Ekskursy, Poznań 1990, s. 468; J. S. Synowiec, Wprowadzenie do Księgi Psalmów, Kraków 1996, s. 281; D. Adamczyk, Starotestamentalne cytaty w Ewangelii według świętego Mateusza i ich zastosowanie w aktualnych polskich podręcznikach do katechizacji. Studium biblijno-katechetyczne, Kielce 2006, s. 121., przekazane przez Boga z Syjonu, oraz obraz panowania nad nieprzyjaciółmi. Ukazuje to króla jako reprezentanta całego narodu przed Bogiem, obdarzonego Jego autorytetemS. Lach, Gatunki Psalmów, miejsce ich powstania i struktura, ZN KUL 2 (1972), s. 5; A. Struś, Śpiewajcie nam pieśni Syjonu (Księga Psalmów), w: Wprowadzenie w myśl i wezwanie ksiąg biblijnych, t. 7: Pieśni Izraela, red. J. Frankowski, Warszawa 1988, s. 82n; H. Witczyk, Psalmy. Dialog z Bogiem, Katowice 1995, s. 45 n; G. Ravasi, Psalmy modlitwą ludu Bożego, Częstochowa 1998, s. 163 n..
Tradycja żydowska widzi w nim zapowiedź przyjścia Mesjasza – potomka Dawida, który zasiądzie po prawicy Boga. Otwarcie Psalmu rozpoczyna się prorocką formułą: „Neum Jahwe”, co wskazuje, że cały utwór ma charakter wyroczni Bożej, przekazanej przez prorokaJ. S. Synowiec, Oto twój król przychodzi. Mesjasz w pismach Starego Przymierza, Kraków 1992, s. 50; tenże, Wprowadzenie do Księgi Psalmów, dz. cyt., s. 281; D. Adamczyk, dz. cyt., s. 121n.. Obraz zasiadania po prawicy Boga wyraża najwyższą formę wyróżnienia i uczestnictwo w Jego władzy. W starożytnym Wschodzie gest ten był symbolem szczególnego uhonorowania. Adresatem tego gestu – nazwanym w Psalmie „Panem moim” (adoni) – jest król, który zostaje wyniesiony do rangi niemal boskiejS. Lach, Księga Psalmów. Wstęp - Przekład z oryginału - Komentarz - Ekskursy, Poznań 1990, s. 468; J. S. Synowiec, Wprowadzenie do Księgi Psalmów, Kraków 1996, s. 281; D. Adamczyk, Starotestamentalne cytaty iv Ewangelii według świętego Mateusza i ich zastosowanie iv aktualnych polskich podręcznikach do katechizacji. Studium biblijno-katechetyczne, Kielce 2006, s. 122. Obraz „położenia wrogów jako podnóżka pod stopy” to znany na Bliskim Wschodzie symbol zwycięstwa – oznacza całkowite podporządkowanie pokonanych.
Psalm 110 ukazuje także nie tylko królewską, ale i kapłańską godność przyszłego Mesjasza. W wersecie 4 zawarta jest wyrocznia Boga: „Tyś kapłanem na wieki na wzór Melchizedeka”. Odwołanie do Melchizedeka – tajemniczego króla i kapłana Jerozolimy z czasów Abrahama – wskazuje na wieczne i nieodwołalne kapłaństwo nowego władcy. Kapłaństwo to jest inne niż to z rodu Aarona – niezależne od Prawa i dziedziczenia, nadane bezpośrednio przez BogaS. Lach, Księga Psalmów. Wstęp - Przekład z oryginału - Komentarz - Ekskursy, Poznań 1990, s. 468; J. S. Synowiec, Wprowadzenie do Księgi Psalmów, Kraków 1996, s. 281; D. Adamczyk, Starotestamentalne cytaty iv Ewangelii według świętego Mateusza i ich zastosowanie w aktualnych polskich podręcznikach do katechizacji. Studium biblijno-katechetyczne, Kielce 2006, s. 121. Psalm 110 sugeruje, że Mesjasz połączy w sobie funkcje władcy i kapłana – podobnie jak niegdyś Melchizedek, czy też Mojżesz i Abraham, którzy wstawiali się za ludem i składali ofiary. Choć późniejsza tradycja izraelska oddzieliła funkcje królewskie od kapłańskich, w czasach przed niewolą babilońską królowie jerozolimscy mogli wykonywać czynności kapłańskie – składali ofiary i błogosławili lud, co potwierdzają teksty biblijne.W kontekście mesjańskim, Psalm 110 ukazuje także przyszłego Pomazańca (Mesjasza) jako wiecznego Króla i Kapłana, który pokona wrogów ludu Bożego, zasiądzie na tronie obok Boga i będzie sprawował nieprzemijającą władzę duchową i politycznąJ. Homerski, Ewangelia według świętego Mateusza. Wstęp - Przekład z oryginału - Komentarz, Poznań-Warszawa 1979, s. 385..
Psalm 110 jest więc tekstem głęboko teologicznym, który wyraża nadzieję Izraela na doskonałego władcę, łączącego ziemską władzę z duchowym autorytetem, działającego z Bożego nadania i prowadzącego lud do ostatecznego zwycięstwa.
Chrześcijańska interpretacja Psalmu 110 mały|Początek psalmu 109 w psałterzu Eleonory Akwitańskiej (ok. 1185). Inicjał przedstawia Boga Ojca i Chrystusa na wspólnym tronie Chrześcijańska teologia widzi w postaci Mesjasza i Króla z psalmu 110 bezpośrednie odniesienie do Jezusa Chrystusa, który – zgodnie z Listem do Hebrajczyków – wypełnia tę zapowiedź jako Kapłan i Król Nowego Przymierza. Jego egzegeza teologiczna najczęściej odbywa się poprzez zestawienie jej z innymi fragmentami Pisma Świętego.