mały|Basen kryty w Braniewie, 2025 Kąpieliska i baseny w Braniewie – miejsca i obiekty wykorzystywane do kąpieli i rekreacji wodnej w Braniewie i w pobliżu Braniewa; tworzone na przebiegającej przez miasto rzece Pasłęce, na pobliskich zbiornikach wodnych oraz w oparciu o wybudowane w tym celu obiekty.
Historia kąpieli i kąpielisk w Braniewie Historia kąpieli mieszkańców Braniewa była przez wieki nierozerwanie związana z położeniem miejscowości, lokowanej w XIII wieku nad brzegiem rzeki Pasłęki, przy brodzie, w pobliżu ujścia rzeki do Zalewu Wiślanego. Nadrzędnym celem wyboru miejsca lokacji było w pierwszym rzędzie kryterium obronności groduStanisław Achremczyk, Alojzy Szorc, Braniewo, Olsztyn 1995, s. 27, w następnej kolejności dostęp do niezbędnej wody pitnej. Funkcje sanitarne i rekreacyjne zajmowały w hierarchii potrzeb dalsze miejsca zwłaszcza w wiekach średnich i pozostawiały, ze współczesnego punktu widzenia, wiele do życzenia. Duże było zagęszczenie budynków inter muros, a Braniewo było najludniejszym miastem średniowiecznej Warmii. Dodatkowo parcele współdzielono ze stajniami, oborami, chlewami i kurnikami, a zwierzęta nierzadko wałęsały się po ulicach miasta. Mieszkania były również bardzo ciasne, bez wydzielonych pomieszczeń do zabiegów higienicznych. W wielu mieszkaniach brakowało wody bieżącej, tym bardziej infrastruktury sanitarnejJózef Arno Włodarski Z problematyki higieny w miastach biskupiej Warmii (XVII–XVIII w.) [w:] Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 2005 / Tom 53 / Numer 3–4 / s. 389–395Kubicki, R. (2015). Łaźnie w Państwie Zakonu Krzyżackiego w Prusach. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 63(3), 411–431. Pobrano z https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/859.
Choć dużo wcześniejsze były kąpiele w naturalnych zbiornikach wodnych, to pierwsze informacje o kąpielach mieszkańców grodu zyskać można z informacji o zakładaniu łaźni miejskich. To w przywilejach lokacyjnych miast prus krzyżackich zawierano pierwsze regulacje dotyczące prowadzenia łaźni przez łaziebników, tak jak prawa, czynsz czy taksa za usługi. Najstarszy zapis o łaźni miejskiej w państwie krzyżackim pochodzi z roku 1286 i został zawarty w przywileju lokacyjnym stolicy zakonu – Malborka. Kolejna łaźnia jest wzmiankowana w Starym Mieście Elblągu w 1297 roku. W 1308 w przywileju lokacyjnym Lidzbarka Warmińskiego zagwarantowano prawo do posiadania i prowadzenia łaźni sołtysowi — założycielowi miasta. W 1312 przywilej lokacyjny Pieniężna udział w prowadzeniu i zysków łaźni przyznawał po połowie miastu i sołtysowi. W Braniewie pierwsza wzmianka o łaźni przy zamku biskupim pojawiła się niedługo później – w roku 1318.
Łaźnie Starego Miasta (1318, 1582) mały|Przy spichlerzach ul. Baderberg, czyli Łazienna Pierwsza publiczna łaźnia w Braniewie zlokalizowana była w Starym Mieście między zamkiem biskupim a rzeką Pasłęką. Najstarsza wzmianka o łaźni została zawarta, nie jak w przypadku innych miast w akcie lokacyjnym, lecz w odrębnym dokumencie datowanym na 27 września 1318 roku, wystawionym przez biskupa warmińskiego Eberharda z Nysy. W nim to biskup nadał prawo prowadzenia „naszej łaźni w naszym mieście” (balneum nostrum in civitate nostra) mieszczaninowi o nieskazitelnej opinii, o imieniu Bartosz (Bartusch), a także jego następcom. Forma zapisu sugeruje, że łaźnia ta istniała już wcześniej. Nadanie obejmowało jednocześnie grunty. Oprócz płaconego dwa razy w roku czynszu – 2 grzywny na Wielkanoc i 2 na św. Marcina. Biskup zastrzegł ponadto dla siebie i jego najbliższych osób prawo nieodpłatnego korzystania z łaźniCodex diplomaticus Warmiensis oder Regesten und Urkunden zur Geschichte Ermlands. Band 1. Urkunden der Jahre 1231–1340, 1318. 27 Septemberg. Braunsberg – Verschreibung über eine Badstube in Braunsberg (s. 323–324). Wymóg nieskazitelności opinii był wówczas jeszcze istotniejszy niż współcześnie. Łaziebnik miał w tamtym czasie dużo odpowiedzialnych zadań. Pełnił funkcję balwierza (fryzjera), a także cyrulika (felczera). Oprócz świadczenia usług kąpielowych zajmował się często również goleniem, rwaniem zębów, nastawianiem złamań, puszczaniem krwi, a także nieskomplikowanymi zabiegami chirurgicznymi i leczeniem lekkich chorób. Łaziebnik w Braniewie podlegał jednak nadzorowi lekarza miejskiegoIrena Makarczyk Troska o chorych i cierpiących w nowożytnej diecezji warmińskiej, [w:] Chorzy i cierpiący w Prusach Królewskich / red. Wojciech Zawadzki, Wydawnictwo Bernardinum, Pelplin 2024, s. 74.
Łaźnia miejska w Braniewie była następnie wymieniana w kolejnych dokumentach Starego Miasta w okresie średniowiecza, w XIV i XV wieku – w wilkierzu cechu rzeźników z dnia 11 września 1384, w dokumencie o objęciu łaźni prawem miejskim z 1387, w akcie połączenia Starego i Nowego Miasta Braniewa z 1394 czy rozporządzeniach rady miejskiej z 1403 i 1407 roku. Pomimo sporej liczby informacji źródłowych o istnieniu i funkcjonowaniu łaźni można tylko wskazać przybliżoną jej lokalizację, jako że sam obiekt nie dotrwał do czasów nam bliższych, a łaźnię przeniesiono w 1651 do drugiej lokalizacji (Die Badestube wird an das Nagelschmiedethor hinter dem alten Schießgarten in ein altes Haus verlegt). Teren zaś pierwszej lokalizacji dwukrotnie później przebudowywano – najpierw spichlerzami magazynowymi (widoczne na zdjęciu przy ul. Bederberg), a po ich spaleniu w pożarze z 11 września 1839 zabudową mieszkalną. Do 1945 przetrwała jednak dająca świadectwo historycznej łaźni nazwa ulicy – Baderberg, która była położona ukośnie między mostem młyńskim a Wieżą Bramną (ulica współcześnie nieistniejąca). Lutterberg podawał ponadto, iż łaźnia ta była starsza niż znajdujące się tu spichlerze, co wskazuje, iż budowle te istniały przez pewien czas równocześnie obok siebieAugustin Lutterberg Zur Baugeschichte der Altstadt Braunsberg. ZGAE 19/1916 s. 712.. Ulica Baderberg, jak zresztą wiele innych w Braniewie, zniknęła z map i krajobrazu miasta po II wojnie światowej, wytyczono nowe drogi. Teren ten jednak nie został zabudowany, jak wiele innych kwartałów miasta socjalistyczną architekturą, a jedynie rozebrano cegłę do poziomu piwnic i wyrównano ziemię. W latach 2007 i 2010 przeprowadzone zostały na działce geodezyjnej nr 232/22, na której umiejscawiana jest pierwsza średniowieczna łaźnia Braniewa, badania archeologiczne. Po ich zakończeniu nie kontynuowano już w tym miejscu żadnych prac, pozostawiając odkryte fundamenty i obszar ten porósł krzakami i drzewami (rok 2026)Grzegorz Świderski Analiza murowanych reliktów architektonicznych odkrytych w trakcie badań archeologicznych na obszarze działki geodezyjnej nr 232/23 położonej przy ul. Gdańskiej w Braniewie, Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski, R. 6 (2014), s. 52–68.
Druga łaźnia Starego Miasta, położona była bardziej na uboczu, za ogrodem strzeleckim przy Bramie Gwoździarzy, na działce późniejszego domu przy ul. Wodnej (Wasserstraße) nr 5. Musiała ona więc funkcjonować przez pewien czas równolegle z pierwszą „biskupią”. Istniała już przynajmniej od czasów panowania biskupa Hozjusza (1551–1579), gdyż wówczas na mocy przywileju wydanego przez Hozjusza w jej posiadanie wszedł kanonik fromborski Jan Leoman. Od niego wkrótce odkupiła go rada Starego Miasta. 25 sierpnia 1582 kolejny biskup warmiński Marcin Kromer potwierdził radzie miejskiej przywilej prowadzenia łaźni, zachowując wszystkie prawa poprzedniego przywileju, ale podnosząc czynsz z pół marki do 2 marek i 20 groszy rocznie. W 1614 ta łaźnia została przebudowana kosztem 200 florenów. W zarządzeniu Rady Starego Miasta z 1669 została określona taksa pobierana przez łaziebnika za usługi: 3 grosze za kąpiel i 1 grosz za czepek. Łaziebnik miał zaś płacić miastu podatek w wysokości 36 marek rocznie. W 1772 ta łaźnia została zlikwidowana, a w jej miejscu powstał dom mieszkalnyAugustin Lutterberg Zur Baugeschichte der Altstadt Braunsberg. ZGAE 19/1916, s. 661–662..
Łaźnia Nowego Miasta (1911) mały|Łaźnia miejska z 1911 na widokówce Kolejna znana łaźnia miejska (Warmbadeanstalt) w Braniewie, oferująca ciepłe kąpiele, została wybudowana na początku XX w., w latach 1910–1911. Władze miasta zdecydowały się partycypować w powodzeniu tejże inwestycji, gdyż zapewne wybudowanie i utrzymanie łaźni miejskiej wśród nienawykłej jeszcze do tego rodzaju aktywności mieszkańców nie rokowało opłacalności. W celu powodzenia inwestycji władze miasta zawarły umowę z inżynierem Richardem Preuss z Królewca, odsprzedając mu w dobrej lokalizacji dużą działkę po rozebranym budynku o adresie Schloßdamm 2 (okolica skrzyżowania ul. Królewieckiej i Konarskiego, współcześnie teren przedszkola). Działka była wielkości 365 m² w cenie 6 marek za metr kw. Kontrahent zobowiązał się do postawienia na niej budynku łaźni miejskiej według uzgodnionego z radą miasta projektu oraz do jej utrzymania i prowadzenia z udostępnieniem dla wszystkich mieszkańców. Ponadto właściciel łaźni miał zapewniać rocznie 6 tys. bezpłatnych kąpieli dla młodzieży szkolnej, a także zobowiązany był do uzgadniania taryfikatora opłat za poszczególne usługi z radą miejską (np. prysznice dla pracującej ludności miasta w cenie 10 fenigów). W zamian za to miasto zobowiązywało się do dofinansowywania utrzymywania łaźni miejskiej kwotą 1500 marek rocznie oraz zagwarantowała stałe ceny za dostarczaną wodę (12 fenigów za m³) oraz gaz ziemny z miejskiej gazowni (10 fenigów za m³). Owe warunki obowiązujące inż. Preussa oraz prawnych następców tej inwestycji zapisane zostały pomiędzy Radą Miasta a inżynierem Preussem w formie umowy prawnej oraz zapis ten naniesiono do ksiąg wieczystychBericht über die Verwaltung und den Stand der Gemeinde-Angelegenheiten der Stadt Braunsberg umfassend das Kalenderjahr 1910, s. 20, skan 14Bericht über die Verwaltung und den Stand der Gemeinde-Angelegenheiten der Stadt Braunsberg umfassend das Kalenderjahr 1911, s. 36, skan 100.
Inżynier Preuss już w 1910 postawił na tej działce budynek w stanie surowym. Następnie łaźnia miejska została wyposażona w 4 stanowiska kąpieli bąbelkowych przeznaczone dla pracujących mężczyzn, jedno dla dzieci oraz w dwie wanny do kąpieli dla mężczyzn. Wanny miały nadane odpowiednie klasy – dwie wanny były 1. klasy i dwie 2. klasy dla mężczyzn. Dla kobiet wanny były oczywiście oddzielne – jedna wanna 1. klasy i dwie wanny 2. klasy. Oprócz tego łaźnia wyposażona została w nowoczesną kabinę łaźni rzymskiej, to jest w jedno stanowisko do kąpieli świetlnych (opisane jako elektrisches Lichtbad, choć zapewne zastosowano lampy gazowe, gdyż Braniewo zostało zelektryfikowane dopiero w roku 1919). Ponadto było 5 stanowisk z prysznicem, 1 łaźnia parowa i 1 z gorącym powietrzem.
Łaźnię miejską w Braniewie oddano do użytku już 1 sierpnia 1911 roku. Po wizycie przedstawicieli magistratu w dniu 7 grudnia tego roku stwierdzono, że łaźnia miejska spełnia dobrze swoje zadania i że została wyposażona we wszystkie nowinki technologiczne współczesnych czasówBericht über die Verwaltung und den Stand der Gemeinde-Angelegenheiten der Stadt Braunsberg umfassend das Kalenderjahr 1911, s. 20, skan 92. Łaźnia nie cieszyła się tak wielkim powodzeniem, na jakie liczono, jednak funkcjonowała poprawnie, o czym informują sprawozdania rady miejskiej z kolejnych lat, zawierające skrupulatne wyliczenia kosztów jej funkcjonowaniaBericht über die Verwaltung und den Stand der Gemeinde-Angelegenheiten der Stadt Braunsberg umfassend das Kalenderjahr 1913, s. 35.
W sprawozdaniu Rady Miasta z 1917 podano, że łaźnia miejska wymaga pilnych prac naprawczych, a z powodu kryzysu wojennego i niedostatku węgla była wyłączana z użytku przez 2 dni w tygodniu. W tym samym jeszcze roku została wystawiona na licytację. W roku następnym, 1920, obiekt łaźni Warmbadeanstalt widniał jeszcze w wykazie obiektów będących własnością miastaJahresabschluss der Stadthauptkasse für die Hauptverwaltung, Abschnitt I bis XIV, pro 1. April 1919/20., s. 1084, scan 684.