Krytyczne myślenie, również myślenie krytyczne – proces analizowania dostępnych faktów, dowodów, obserwacji i argumentów w celu wyciągnięcia wniosków lub dokonania świadomych wyborów. Obejmuje rozpoznawanie założeń, uzasadnianie idei i działań oraz ocenę tych uzasadnień przez porównanie z różnymi perspektywami, pod kątem ich racjonalności i konsekwencji.

Jego celem jest formułowanie osądu na podstawie racjonalnej, sceptycznej i bezstronnej analizy. Jest to kompetencja, której można się nauczyć, wymaga jednak samosterownych i samokorygujących nawyków umysłu, ponieważ nie jest procesem naturalnym i musi zostać świadomie wywołana, aby skutecznie zadawać pytania i rozumować. Zakłada też zaangażowanie w przezwyciężanie egocentryzmu i socjocentryzmu.

Etymologia Przymiotnik krytyczny wywodzi się z greckiego kritikós (κριτικός, „zdolny do osądu i rozróżniania”), utworzonego od czasownika krínein („oddzielać”, „rozstrzygać”, „osądzać”). Do języków nowożytnych słowo trafiło za pośrednictwem łacińskiego criticus. Źródłosłów wskazuje więc na zdolność rozdzielania i wydawania osądu, a nie na samą krytykę w potocznym znaczeniu.

Historia mały|Na Zachodzie myślenie krytyczne wywodzi się z nauk filozofa Sokratesa Korzenie krytycznego myślenia sięgają filozofów przedsokratejskich i nauczania Sokratesa sprzed około 2500 lat. Metodą dociekliwych pytań, znaną dziś jako Metoda sokratyczna, wykazał on, że ludzie często nie potrafią racjonalnie uzasadnić swoich roszczeń do wiedzy. Tradycję tę kontynuowali Platon, Arystoteles i greccy sceptycy, a w okresie nowożytnym Francis Bacon, badający złudzenia umysłu, oraz Kartezjusz z metodą systematycznego wątpienia.

W XX wieku John Dewey powiązał myślenie refleksyjne z pragmatyzmem i uczynił je celem kształcenia, a z prac Jeana Piageta wywodzi się świadomość egocentrycznych i socjocentrycznych tendencji myślenia. W 1941 roku Edward Glaser podał jedną z pierwszych operacyjnych definicji, a w 1990 roku panel 46 ekspertów wypracował metodą delficką definicję ujmującą krytyczne myślenie w dwóch wymiarach: umiejętności poznawczych i dyspozycji.

Cechy krytycznego myślenia Podstawowe umiejętności krytycznego myślenia obejmują obserwację, interpretację, analizę, wnioskowanie, ocenę, wyjaśnianie i metapoznanie. Osoba myśląca krytycznie zwraca uwagę między innymi na:

dowody w świecie rzeczywistym oddzielenie problemu od jego kontekstu kryteria prawidłowego wydania osądu metody formułowania osądu dla danego problemu teorie i pojęcia przydatne do zrozumienia problemu oraz postawionego pytania

Zgodnie z eksperckim konsensusem z 1990 roku (raport delficki) składa się na nie sześć umiejętności poznawczych: interpretacja, analiza, ewaluacja, wnioskowanie, wyjaśnianie i samoregulacja, oraz wymiar dyspozycyjny, czyli stałe nastawienia, takie jak dociekliwość, otwartość umysłu i ostrożność w formułowaniu sądów.

Myślenie krytyczne wykorzystuje nie tylko logikę, ale także inne aspekty intelektualne, takie jak jasność, dokładność, precyzja, trafność, głębia, szerokość, znaczenie i uczciwość.

Krytyczne myślenie a psychologia poznawcza Krytyczne myślenie bywa wiązane z racjonalnością i z psychologią poznawczą. Keith Stanovich ujmuje je jako skłonność do korygowania nieoptymalnych, automatycznych reakcji „umysłu autonomicznego”, łączącą racjonalność epistemiczną (dopasowanie przekonań do świata) z instrumentalną (skuteczne dążenie do celów). W tym ujęciu polega ono na przełamywaniu szybkich, intuicyjnych sądów na rzecz wolniejszego, refleksyjnego namysłu, mniej podatnego na błędy poznawcze i heurystyki. Psychologowie poznawczy badają powiązane z nim dyspozycje, takie jak odporność na „skąpstwo poznawcze”, odporność na myślenie stronnicze (ang. myside bias) oraz aktywnie otwarte myślenie, traktując je jako składniki racjonalnego myślenia. Zdolność świadomego monitorowania własnego rozumowania łączy krytyczne myślenie z metapoznaniem.

Myślenie krytyczne w edukacji Kształcenie krytycznego myślenia jest uznawane za jeden z głównych celów edukacji. Sporne jest jednak, czy stanowi ono ogólną, przenoszalną umiejętność, czy też zależy od wiedzy z danej dziedziny. Z perspektywy psychologii poznawczej jest ono ściśle związane z wiedzą przedmiotową, więc nauczanie samych technik w oderwaniu od treści bywa mało skuteczne i wymaga równoległego budowania wiedzy oraz praktyki. Zwolennicy podejścia ogólnego utrzymują z kolei, że odpowiednie nauczanie pozwala wyćwiczyć je jako kompetencję stosowalną w nowych sytuacjach.

W polskim piśmiennictwie pedagogicznym podkreśla się, że mechaniczne przenoszenie zachodnich modeli bez uwzględnienia lokalnego kontekstu jest utrudnione, a w praktyce szkolnej występują liczne bariery rozwoju krytycznego myślenia.

Krytyka pojęcia Sama definicja krytycznego myślenia jest sporna, a konkurujące ujęcia różnią się co do zakresu, celu, kryteriów oraz wskazywanych składników, choć wszystkie odwołują się do wspólnego rdzenia, jakim jest staranne, ukierunkowane na cel myślenie.

Najszerzej dyskutowana jest przenoszalność. John McPeck (1981) twierdził, że ogólne umiejętności myślenia nie istnieją, gdyż myślenie zawsze dotyczy jakiejś dziedziny, więc nauczanie go jako osobnego przedmiotu jest bezcelowe. Krytycy, tacy jak Harvey Siegel i Robert Ennis, wskazywali kontrprzykłady, panuje jednak zgoda, że krytyczne myślenie o dowolnym temacie wymaga wiedzy z danej dziedziny, a dowody na skuteczny transfer między dziedzinami są skąpe.

Podnoszony bywa również zarzut stronniczości samej teorii i dydaktyki, które miałyby faworyzować pewne sposoby poznania (dystans wobec przedmiotu, analizę argumentów) kosztem innych (emocji, intuicji, zaangażowania), wiązane z dominującą płcią lub kulturą.

Krytykowane są wreszcie testy krytycznego myślenia. W użyciu jest kilka różnych narzędzi (m.in. Watson-Glaser, testy Cornella, California Critical Thinking Skills Test), a ich stosowanie do oceny efektów kształcenia bywa kwestionowane, ponieważ testy nie uwzględniają sporów o samo pojęcie, nie są w pełni trafne ani rzetelne i nie mierzą umiejętności wykorzystywanych w rzeczywistych zadaniach.

Zobacz też argumentacja – uzasadnianie twierdzeń za pomocą argumentów dezinformacja – umyślne rozpowszechnianie fałszywych bądź mylących informacji dialektyka – nauka o poprawności argumentacji i refutacji indoktrynacja – wpajanie komuś określonych idei krytyk – osoba analizująca dzieła sztuki, literatury, prace naukowe krytycyzm – postawa wymagająca uzasadnienia twierdzeń i niewykluczająca ich rewizji oświecenie – okres w kulturze Europy w XVII i XVIII wieku wolnomyślicielstwo – kształtowanie przekonań wyłącznie na podstawie logiki, rozumu i empiryzmu wolność myśli – jedna z podstawowych wolności człowieka

Przypisy

Kategoria:Rozumowanie Kategoria:Epistemologia Kategoria:Psychologia poznawcza