mały| Gmach Sejmu Krajowego Galicji we Lwowie w 1898 roku Zmiany administracyjne na obszarze Galicji w latach 1867–1934. W artykule ujęto wszystkie zmiany administracyjne na obszarze historycznej Galicji w latach 1867–1934, zarówno w granicach austriackiego kraju koronnego Królestwa Galicji i Lodomerii (1867–1918) jak i w czterech południowych województwach II Rzeczypospolitej – krakowskim, lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim (1918–1934). Okres 1867–1934 wyróżnia się wykształceniem i ostatecznym skonsolidowaniem podziału terytorialnego tego obszaru w zakresie administracji zespolonej, który na terenie Polski utrzymał się praktycznie aż do reformy administracyjnej z 1975 roku.

Za początek omawianego okresu (1867–1934) przyjęto reformę administracyjną z 1867 roku, która wiązała się z ustanowieniem samorządu gminnego i powiatowego oraz utworzeniem 74 nowych powiatów. Okres ten kończy reforma z lat 1933–1934Dymitrow M., 2015, Pojęcie miejskości w świetle reformy gminnej w Polsce międzywojennej, [in] Krzysztofik R., Dymitrow M. (Eds), Degraded and restituted towns in Poland: Origins, development, problems / Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy, University of Gothenburg, Gothenburg, s. 61–63 / 65–115., wprowadzona w celu ujednolicenia różnorodnych systemów pozaborczych w Polsce, szczególnie w zakresie rodzaju i formy funkcjonowania gmin oraz miast..

W artykule uwzględniono wszelkie zmiany na szczeblach wojewódzkim, powiatowym i gminnym, takie jak zmiany granic i składu jednostek terytorialnych, tworzenie i likwidacja gmin oraz powiatów, zmiany statusu miast i gmin, a także zmiany nazw poszczególnych jednostek administracyjnych. Wykazy zostały uźródłowione odnośnikami do oryginalnych aktów prawnych.

Kontekst historyczny mały Podział administracyjny państwa powinien być dostosowany do warunków fizjograficznych, ekonomicznych, społecznych oraz demograficznych, a także odpowiadać celom określanym przez państwo i realizowanym przez władze lokalneUra, E., Podział terytorialny państwa oraz terytorialna organizacja rad narodowych i ich organów, [w:] Ustrój rad narodowych i administracji terenowej, red. K. Sobczak, K. Szajdakowska, Warszawa 1984, s.79. W przypadku ziem polskich funkcja ta miała jednak ograniczone znaczenie, ponieważ państwa zaborcze wykorzystywały podziały terytorialne jako narzędzie osłabiania spójności narodu polskiego. Częste korekty granic odzwierciedlały interesy zaborców, natomiast ich brak bywał próbą zatrzymania naturalnych procesów społeczno-gospodarczych zachodzących na tych terenach. Tak też było pod zaborem austriackim (1772–1918).

Królestwo Galicji i Lodomerii

Okres zaboru austriackiego (1772–1918) charakteryzował się licznymi i istotnymi zmianami w podziale terytorialno- administracyjnym Galicji, które można wyróżnić w kolejnych fazach: 1773–1775, 1775–1782, 1782–1850, 1850–1867 i 1867–1918. Przed 1848 rokiem administracja państwowa Galicji miała charakter dwustopniowy, i opierała się na cyrkułach, obejmujących około 300–400 wsi i miast, oraz dominiach. Reforma uwłaszczeniowa z okresu Wiosny Ludów (1848–1849) ostatecznie zlikwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, przez co dominium na terenie Galicji – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Nowy trójstopniowy podział administracyjny objął 21 cyrkułów (niem. Kreise), 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde)Allgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise). Dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, utrzymały się do 1867 roku, kiedy to w następstwie kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zostały zastąpione przez 74 większych powiatówVerordnung des Staatsministeriums vom 23 Jänner 1867 über die Reform des politischen Verwaltung in den Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator. Liczba powiatów stopniowo wzrastała — w 1912 roku było ich już 84, jednocześnie wprowadzano liczne zmiany w ich składzie oraz podziale na gminy jednostkowe. Wybuch I wojny światowej spowolnił ten proces, jednak zmiany administracyjne były kontynuowane także podczas trwania wojny.

II Rzeczpospolita mały|Podział administracyjny w 1934 roku Proces kształtowania i stabilizacji nowego podziału admnistracyjnego w Galicji był kontynuowany także po I wojnie światowej, czyli po przejściu całego obszaru po administrację polską. Już na początku, 1 sierpnia 1919, zlikwidowano tu obszary dworskie, łącząc je z jednoimiennymi gminami jednostkowymi. Następnie trwał okres licznych zmian, głównie na szczeblu powiatowym i gminnym, a rzadziej wojewódzkim. Tworzono nowe gminy, inne znoszono poprzez włączanie do miast lub sąsiednich gmin. Proces ten nasilił się w latach 30. z myślą o nadchodzącej reformie gminnej, wdrożonej w oparciu o ustawę o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego z 13 lipca 1933. Dążono wtedy do skonsolidowania struktury powiatów, tak aby stały się one odpowiednią podstawą do zbliżającego się nowego podziału na gminy zbiorowe.

Reforma przyczyniła się również do uporządkowania dotychczasowego chaosu w klasyfikacji ośrodków miejskich, gdzie funkcjonowało aż sześć różnych typów: (a) gminy miejskie na prawach miast, (b) gminy miejskie na prawach miasteczek (c) gminy miejskie o statusie wsi, (d) gminy wiejskie na prawach miast, (e) gminy wiejskie na prawach miasteczek oraz (f) gminy wiejskie o miejskich uprawnieniach finansowych. Po reformie funkcjonował już tylko jeden typ jednostki miejskiej – miasto, obok którego w kategorii jednostek wiejskich istniały już tylko gminy zbiorowe, podzielone na gromady (odpowiednik współczednego sołectwa).

Za datę zakończenia procesu formowania podziału terytorialnego można przyjąć 1 sierpnia 1934 roku, kiedy to zakończono kształtowanie się powiatów poprzez ich podział na gminy zbiorowe i miasta, zastępując nimi dotychczasowe gminy jednostkowe i różnorodne typy ośrodków miejskichAdam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno – administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008..

Po 1934 roku, aż do wybuchu II wojny światowej, granice powiatów galicyjskich pozostawały niezmienione. Powiaty, które po wojnie znalazły się w granicach Polski, zachowały zasadniczo swój kształt aż do reformy administracyjnej z 1975 roku, ulegając jedynie niewielkim korektom, przede wszystkim w związku ze zmianą granicy państwowej w 1945 roku oraz kolejnymi reformami administracyjnymi z lat 1954 i 1973.. Powiaty, które po wojnie znalazły się na terytorium Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, zostały zniesione i zastąpione przez mniejsze rejony według obowiązującego modelu radzieckiegoNBUV.

Nota techniczna mały Punktem wyjściowym opracowania jest stan administracyjny — obejmujący nowo utworzone powiaty polityczne oraz gminy jednostkowe — wprowadzony reformą administracyjną z 23 stycznia 1867 roku. Poniższe tabele przedstawiają wszystkie kolejne zmiany administracyjne do 31 lipca 1934 roku, czyli do dnia poprzedzającego zakończenie reformy gminnej, która wprowadziła gminy zbiorowe oraz jednolity typ jednostek miejskich na obszarze powiatów galicyjskich (artykuł nie obejmuje jednak nowo utworzonych gmin zbiorowych).

Nie uwzględniono podziałów służących celom administracji niezespolonej, tj. jednostek organizacyjnych o specjalnych kompetencjach (np. dla potrzeb administracji wojskowej, kolejowej czy leśnej). Na szczeblu powiatowym uwzględniono wyłącznie podstawowe powiaty polityczne, pomijając liczne zmiany dotyczące tzw. powiatów sądowych oraz obszarów reprezentacji powiatowych (dotyczących np. podziału wyborczego).

Zmiany zostały uszeregowane w porządku chronologicznym, według podstawowych kategorii zmian. Układ alfabetyczny można uzyskać, sortując wszystkie kolumny w tabelach.

Wszystkie powiaty zostały celowo podlinkowane do artykułów poświęconych powiatom galicyjskim, z myślą o ich przyszłej integracji z artykułami dotyczącymi powiatów z okresu II Rzeczypospolitej, ponieważ w rzeczywistości były to te same jednostki administracyjne.

Legenda: (n) = jednostka nowo utworzona, (zn) = jednostka zniesiona, (m) = gmina miejska rządząca się ustawą z 13 marca 1889 lub gmina na prawach miejskich (sprzed ustawy z 13 marca 1889), (m1896) = gmina miejska rządząca się ustawą z 3 lipca 1896, (mko) = gmina na prawach miasteczka (sprzed ustawy z 3 lipca 1896), (gr) = powiat grodzki.

Zmiany na szczeblu wojewódzkim +Zmiany na szczeblu wojewódzkim (II RP)DataZ województwaDo województwa Obszar podlegający zmianieŹródło1930-04-01lwowskietarnopolskieBatiatycze, Konstantówka, Różanka i Zubowmosty1931-04-17stanisławowskielwowskiepowiat turczański: Bachnowate, Beniowa, Bereżek, Boberka, Borynia, Bukowiec, Butelka Niżna, Butelka Wyżna, Butla, Chaszczów, Dniestrzyk Dębowy, Dniestrzyk Hołowiecki, Dołżki, Dydiowa, Dźwiniacz Górny, Gwoździec, Hnyła, Hołowsko, Husne Niżne, Husne Wyżne, Ilnik, Isaje, Iwaszkowce, Jabłonka Niżna, Jabłonka Wyżna, Jabłonów, Jasienica Zamkowa, Jasionka Masiowa, Jasionka Steciowa, Jawora, Jaworów, Komarniki, Kondratów, Krasne, Krywe, Krywka, Libuchora, Lipie, Łokieć, Łomna, Łopuszanka Lechniowa, Łosiniec, Matków, Michniowiec, Mielniczne, Mochnate, Mołdawsko, Myta, Przysłup, Radycz, Rosochacz, Rozłucz, Ryków, Rypiany, Sianki, Smereczka, Sokoliki, Suchy Potok, Szandrowiec, Szumiacz, Świdnik, Tarnawa Niżna, Tarnawa Wyżna, Tureczki Niżne, Tureczki Wyżne, Turka (m1896), Wołcze, Wołosianka Mała, Wołosianka Wielka, Wysocko Niżne, Wysocko Wyżne, Zadzielsko, Zawadka i Żukotyn1933-04-01stanisławowskietarnopolskieDryszczów1934-04-30lwowskietarnopolskieTyszyca1934-06-15tarnopolskiestanisławowskieByszów1934-07-23krakowskielwowskieToporów

Zmiany na szczeblu powiatowym