Socjalizm państwowy – ideologia polityczno-gospodarcza w obrębie ruchu socjalistycznego, która opowiada się za własnością państwową środków produkcji. Może być traktowana jako tymczasowy środek przejściowy lub jako stała cecha socjalizmu w fazie przejścia od kapitalizmu do ustroju socjalistycznego, a następnie do społeczeństwa komunistycznego. Koncepcja socjalizmu państwowego została po raz pierwszy sformułowana przez Ferdinanda Lassalle’a. Zakłada ona istnienie gospodarki planowej kontrolowanej przez państwo, w której wszystkie gałęzie przemysłu oraz zasoby naturalne są własnością państwową.

Charakterystyka Socjalizm państwowy był tradycyjnie postulowany jako środek do osiągnięcia publicznej własności środków produkcji poprzez nacjonalizację przemysłu. Miało to stanowić fazę przejściową w budowie gospodarki socjalistycznej. Celem nacjonalizacji było wywłaszczenie wielkich kapitalistów oraz konsolidacja przemysłu w taki sposób, aby zyski trafiały do finansów publicznych, a nie do prywatnych fortun. Nacjonalizacja miała być pierwszym krokiem w długofalowym procesie uspołeczniania produkcji, wprowadzenia zarządzania pracowniczego oraz reorganizacji procesu produkcyjnego w taki sposób, by wytwarzał on dobra bezpośrednio na potrzeby społeczne, a nie dla zysku.

Poza środowiskami anarchistycznymi i innymi nurtami socjalizmu wolnościowego, w przeszłości panowało wśród socjalistów przekonanie, że socjalizm państwowy stanowi najbardziej efektywną formę socjalizmu. Niektórzy wcześni socjaldemokraci z końca XIX i początku XX wieku, tacy jak fabianie, twierdzili, że społeczeństwo brytyjskie już w dużym stopniu realizuje założenia socjalizmu. Argumentowali, że poprzez przedsiębiorstwa państwowe tworzone przez konserwatystów i liberałów, gospodarka Wielkiej Brytanii zyskiwała socjalistyczny charakter, który mógł być kierowany w interesie społeczeństwa za pośrednictwem jego reprezentantów. Pogląd ten był ponownie przywoływany przez niektórych socjalistów w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej.

Popularność socjalizmu państwowego zaczęła słabnąć w latach 70. XX wieku, m.in. na skutek stagflacji wywołanej kryzysem energetycznym, wzrostu wpływów neoliberalizmu, a następnie upadku państw socjalistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej podczas rewolucji 1989 roku oraz rozpadu Związku Radzieckiego.

Socjaliści wolnościowi często utożsamiają socjalizm państwowy z kapitalizmem państwowym, twierdząc, że systemy gospodarcze państw marksistowsko-leninowskich – takich jak ZSRR – nie były w rzeczywistości socjalistyczne ze względu na ich autorytarny charakter. Demokracji socjalistyczni i socjaliści wolnościowi podkreślają, że państwa te wykazywały jedynie ograniczone cechy socjalistyczne.

W literaturze naukowej i komentarzach politycznych często dokonuje się rozróżnienia między autorytarnym socjalizmem państwowym a demokratycznym socjalizmem państwowym. Ten pierwszy odnosi się do krajów bloku wschodniego, natomiast drugi – do państw bloku zachodniego, w których partie socjalistyczne sprawowały władzę w ramach demokratycznych struktur, takich jak Wielka Brytania, Francja, Szwecja i inne zachodnie socjaldemokracje.

W ramach samego ruchu socjalistycznego socjalizm państwowy stoi w opozycji do socjalizmu wolnościowego, który odrzuca tezę, że budowa socjalizmu może być realizowana za pomocą istniejących instytucji państwowych i polityki rządowej. Zwolennicy socjalizmu państwowego twierdzą natomiast, że państwo – ze względu na praktyczne potrzeby zarządzania – musi przynajmniej tymczasowo odgrywać rolę w budowie socjalizmu. Możliwe jest również wyobrażenie sobie demokratycznego państwa socjalistycznego, które posiada własność środków produkcji i jednocześnie jest wewnętrznie zorganizowane w sposób partycypacyjny i kooperatywny, łącząc społeczną własność produkcji z demokracją w miejscu pracy.

Przypisy

Kategoria:Nurty socjalizmu Kategoria:Teoria państwa