Gmelina – rodzaj roślin z rodziny jasnotowatych. Obejmuje 32 gatunki. Występują one w południowej i wschodniej Azji (od Pakistanu po Chiny), na wyspach Oceanii (na wschodzie po Fidżi) oraz w północnej i wschodniej Australii. Jako introdukowane rosną w strefie międzyzwrotnikowej w wielu krajach afrykańskich i amerykańskich. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w rejonie Nowej Gwinei oraz w południowych Chinach i na Półwyspie Indochińskim.
Rośliny te rosną w wiecznie zielonych i sezonowo zrzucających liście lasach tropikalnych, zwykle nizinnych, rzadko w górskich sięgając ok. 3000 m n.p.m.
Szereg gatunków dostarcza surowca drzewnego. Duże znaczenie ekonomiczne mają zwłaszcza Gmelina leichhardtii i G. arborea. Ten drugi gatunek, dostarczający drewna konstrukcyjnego i opałowego, osiąga przyrosty objętości drewna w ciągu roku sięgające 30 m³ na ha. Sadzony jest w południowo-wschodniej Azji jako gatunek pionierski na obszarach zalesianych, w tym w drzewostanach mieszanych z teczyną wyniosłą (Tectona grandis). Niektóre gatunki (G. asatica, G. elliptica, G. philippinensis) są uprawiane jako ozdobne.
Nazwa rodzajowa upamiętnia Johanna Georga Gmelina (1709–1755), niemieckiego profesora medycyny, botaniki i chemii.
Morfologia thumb|Gmelina leichhardtii Pokrój Drzewa, w tym okazałe, wysokie, często z korzeniami szkarpowymi, i krzewy, rzadziej liany (G. uniflora). Wspinające się pędy ma szereg gatunków w początkowym okresie wzrostu. Niektóre gatunki mają pędy cierniste, poza tym zwykle owłosione. Liście Naprzeciwległe, pojedyncze, czasem klapowane, często z okazałymi gruczołkami u nasady i omączone od spodu. Kwiaty Zebrane w powstające na końcach pędów wierzchotkowate kwiatostany wiechowate, rzadko kwiaty wyrastają pojedynczo w kątach liści. Podsadki są liściopodobne. Kielich jest zrosłodziałkowy, dzwonkowaty, z krawędzią uciętą, z 4–5 ząbkami lub łatkami; powiększa się w czasie owocowania. Korona kwiatu grzbiecista, dwuwargowa, z wąską rurką u nasady i szeroką gardzielą. Górna warga całobrzega lub dwułatkowa, dolna warga z trzema łatkami, z których środkowa jest największa. Pręciki są cztery, wyraźnie dwusilne, schowane w rurce korony, czasem nieznacznie wystające. Pylniki rozwarte otwierają się podłużnymi pęknięciami. Zalążnia złożona z dwóch owocolistków, każdy tworzący dwie komory, w każdej z pojedynczym zalążkiem. Szyjka słupka smukła, zwieńczona dwoma nierównymi ramionami znamienia. Owoce Mięsiste pestkowce z bardzo twardymi 4, rzadziej dwiema pestkami.
Systematyka thumb|Gmelina philippensis Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny jasnotowatych Lamiaceae, w obrębie której zaliczany jest do podrodziny Viticoideae lub Premnoideae.
Wykaz gatunków Gmelina arborea Roxb. ex Sm. Gmelina asiatica L. Gmelina australis de Kok Gmelina basifilum de Kok Gmelina chinensis Benth. Gmelina dalrympleana (F.Muell.) H.J.Lam Gmelina delavayana Dop Gmelina elliptica Sm. Gmelina evoluta (Däniker) Mabb. Gmelina fasciculiflora Benth. Gmelina hollrungii de Kok Gmelina lecomtei Dop Gmelina ledermannii H.J.Lam Gmelina leichhardtii (F.Muell.) Benth. Gmelina lepidota Scheff. Gmelina lignum-vitreum Guillaumin Gmelina magnifica Mabb. Gmelina moluccana (Blume) Backer ex K.Heyne Gmelina neocaledonica S.Moore Gmelina palawensis H.J.Lam Gmelina papuana Bakh. Gmelina parnellii M.H.Rashid Gmelina peltata de Kok Gmelina philippensis Cham. Gmelina racemosa (Lour.) Merr. Gmelina salomonensis Bakh. Gmelina schlechteri H.J.Lam Gmelina sessilis C.T.White & W.D.Francis ex Lane-Poole Gmelina smithii Moldenke Gmelina tholicola Mabb. Gmelina uniflora Stapf Gmelina vitiensis (Seem.) A.C.Sm.
Przypisy
Kategoria:Jasnotowate