Wojna kognitywna (ang. cognitive warfare) – działania militarne i niemilitarne mające na celu wpływanie na postawy i zachowania poprzez oddziaływanie na procesy poznawcze jednostek, grup lub całych populacji, a także ochronę lub zakłócanie tych procesów. W odróżnieniu od wojny informacyjnej, która koncentruje się na kontroli przepływu informacji, wojna kognitywna celuje w sam sposób myślenia i podejmowania decyzji. Łączy elementy walki informacyjnej, wywiadu, walki elektronicznej i operacji psychologicznych.
Generał NATO Paolo Ruggiero ujął to tak: celem wojny kognitywnej nie jest zmiana tego, co ludzie myślą, lecz zmiana sposobu, w jaki myślą.
Koncepcja szóstej domeny
W 2020 roku François du Cluzel z NATO Innovation Hub opublikował raport Cognitive Warfare, w którym zaproponował uznanie sfery poznawczej za szóstą domenę operacyjną NATO, obok domen lądowej, morskiej, powietrznej, kosmicznej i cyberprzestrzeni. Koncepcja ta trafiła na najwyższe szczeble NATO w ramach prac Allied Command Transformation. Precyzyjne zdefiniowanie zakresu tej domeny pozostaje przedmiotem debaty: część badaczy postuluje wąską „domenę kognitywną", inni szerszą „domenę ludzką" (ang. human domain).
W 2025 roku biuro doradcy naukowego NATO (ang. NATO Chief Scientist) opublikowało raport wskazujący, że współczesne konflikty mają coraz bardziej charakter behawioralny, a kluczowym terenem walki staje się postrzeganie informacji przez ludzi, a nie tradycyjna geografia. Według badań predykcyjnych NATO, do roku 2040 wojna kognitywna stanie się głównym obszarem konfrontacji światowych ośrodków władzy.
Cele i mechanizmy
Głównym celem wojny kognitywnej jest destabilizacja przeciwnika od wewnątrz: szerzenie niezadowolenia, kształtowanie przekonań i prowokowanie zachowań osłabiających zdolność do oporu. W skrajnych przypadkach może doprowadzić do dezintegracji społecznej, w której zanika zbiorowa wola przeciwstawienia się napastnikowi.
Do stosowanych metod należą: rozpowszechnianie dezinformacji za pośrednictwem mediów społecznościowych i tradycyjnych mediów; wykorzystanie farm botów, trolli i liderów opinii (ang. key opinion leaders) do forsowania wybranych narracji; manipulowanie danymi wywiadowczymi i mieszanie prawdziwych informacji z fałszywymi w celu utrudnienia weryfikacji; oddziaływanie kulturowe i ideologiczne; propaganda polityczna realizowana poprzez przemówienia, public relations i dyplomację publiczną.
Rozwój sztucznej inteligencji i analityki dużych zbiorów danych znacząco zwiększył skuteczność operacji kognitywnych, umożliwiając modelowanie zachowań, profilowanie grup docelowych i automatyczną dystrybucję treści dostosowanych do podatności odbiorców.
Państwa stosujące wojnę kognitywną
Rosja Rosja traktuje wojnę kognitywną jako oficjalny element prowadzenia operacji wojskowych. Według raportu Komisji ds. badania wpływów rosyjskich i białoruskich z 2025 roku, Rosja wydaje na wojnę kognitywną od 2 do 4 mld USD rocznie. Rosyjska narracja wobec Polski nie koncentruje się na promowaniu Rosji, lecz na krytyce i podważaniu zaufania do instytucji demokratycznych, osłabianiu zaufania do NATO i Unii Europejskiej, zwiększaniu polaryzacji społecznej, wzbudzaniu niechęci do Ukraińców i promowaniu teorii spiskowych. Wojna kognitywna stanowi integralną część wojny hybrydowej prowadzonej przez Rosję przeciwko państwom wschodniej flanki NATO.
Chiny Chiny rozwijają koncepcję zinformatyzowanych działań bojowych, w ramach której wojna kognitywna stanowi jeden z elementów operacji informacyjnych. Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza traktuje sferę poznawczą jako pełnoprawne pole walki, kładąc nacisk na wykorzystanie sztucznej inteligencji do analizy i modelowania zachowań przeciwnika. Według badań tajwańskiej Academia Sinica, powtarzająca się ekspozycja na fałszywe informacje obniża psychologiczny koszt ich akceptacji przez odbiorców, nawet jeśli ci początkowo rozpoznają dezinformację.
Polska perspektywa
Dr hab. Agnieszka Szczygielska z Akademii Sztuki Wojennej definiuje wojnę kognitywną jako przejęcie kontroli nad procesami poznawczymi w celu wygrania wojny, zanim dojdzie do działań prowadzonych konwencjonalnymi środkami walki. Akademia Pożarnicza w materiałach edukacyjnych dotyczących ochrony ludności wskazuje na wojnę kognitywną jako zagrożenie wymagające budowania odporności społecznej.
Komisja ds. badania wpływów rosyjskich i białoruskich stwierdziła w swoim raporcie, że polskie organy państwowe posiadały informacje o osobach i instytucjach rozpowszechniających prorosyjską dezinformację, jednak działania oparte na tych informacjach były podejmowane niezwykle rzadko.
Zobacz też dezinformacja wojna informacyjna wojna hybrydowa operacje psychologiczne zinformatyzowane działania bojowe (ChRL) propaganda
Przypisy
Kategoria:Psychologia wojskowa Kategoria:Bezpieczeństwo narodowe kognitywna