Cyrkuł halicki () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1773–1782.
Historia
mały|Cyrkuł halicki (kolor seledynowy) ok. 1780 Początki Cyrkuł halicki z siedzibą w Haliczu utworzono w 1773 roku na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru. Inicjalnie został on podzielony na trzynaście dystryktów (powiatów)Gubernjalne Normalia, 1773, nr. 9846.:
Budzanów Czortków Delatyn Dolina Halicz Kosów Monasterzyska Nadwórna Śniatyn Tłumacz Tyśmienica Utoropy Żydaczów
Podział ten nie przetrwał długo – już na konferencji Kancelarii Nadwornej z 14 marca 1774 stwierdzono, że tak duża liczba dystryktów może być uzasadniona jedynie w sytuacji, gdyby przed ich naczelnikami stały liczne i istotne zadania. W związku z tym ustalono ogólną zasadę, że w odpowiednim czasie konieczna będzie znaczna redukcja ich liczby. Zgodnie z tym stanowiskiem, 21 czerwca 1774 gubernator przedstawił swoje wnioski dotyczące reorganizacji. W odpowiedzi otrzymał dekret z 3 sierpnia 1774 roku, w którym poinformowano, że cesarzowa Maria Teresa Habsburg wyraziła zasadniczą zgodę na proponowane zmiany – pod warunkiem, że ich wdrożenie nie opóźni prac nad wprowadzeniem systemu podatkowego oraz regulacji urbarialnej. W kolejnym memoriale z 11 października 1774 gubernator przedstawił szczegółowy plan reorganizacji, który został zatwierdzony rezolucją Kancelarii Nadwornej z 14 marca 1775. W efekcie tych działań liczba dystryktów w cyrkule halickim została zredukowana do czterechGubernjalne Normalia, 1775, nr. 1902Carte Nouvelle des Royaumes de Galizie et Lodomerie (1777):
Halicz (ze zniesionych: Halicz, Monasterzyska i Żydaczów), Kołomyja (ze zniesionych: Delatyn, Nadwórna i Utoropy), Tyśmienica (ze zniesionych: Dolina, Tłumacz i Tyśmienica), Zaleszczyki (ze zniesionych: Budzanów, Czortków i Śniatyn).
22 marca 1782 ogłoszono patent wprowadzający pewne zmiany, na mocy którego dystrykty Kołomyja i Tyśmienica połączono w jeden dystrykt – StanisławówMark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg. (str. 7).
Reforma i zniesienie cyrkułu mały|Projekt nowego podziału Galicji na cyrkuły (1780). Nowy cyrkuł mariampolski (od 1782) jest na mapie jeszcze przedstawiany jako halicki
W międzyczasie toczyły się dyskusje nad nowym zasadniczym podziałem administracyjnym Galicji. Już 2 września 1780 kancelaria nadworna wydała dekret, w którym poinformowała gubernatora o nowych decyzjach w sprawie organizacji administracyjnej. Cesarzowa Maria Teresa Habsburg już od dłuższego czasu planowała wprowadzenie reform mających na celu dostosowanie ustroju Galicji do zasad obowiązujących w niemieckich krajach dziedzicznych. Właśnie zapadła kluczowa decyzja o przekształceniu dotychczasowych dystryktów w cyrkuły. W związku z tym polecono rozpoczęcie prac nad opracowaniem planu reorganizacji. Jednocześnie określono główne wytyczne, które miały stanowić podstawę przy tworzeniu tego planu. Szczególny nacisk położono na to, aby siedziby władz cyrkułów znajdowały się możliwie jak najbliżej ich centrum. Choć zalecano, aby obszary poszczególnych cyrkułów były w miarę równe pod względem powierzchni, nie należało traktować tej zasady zbyt rygorystycznie – w przypadku istnienia ważnych powodów możliwe były odstępstwa od równomiernego podziału. Zwrócono również uwagę, że nie powinno się bez wyraźnej potrzeby zmieniać lokalizacji siedzib władz, ponieważ wiązałoby się to z licznymi trudnościami – między innymi z koniecznością przeniesienia archiwów, które przez osiem lat znacznie się rozrosły. Na zakończenie podkreślono wagę odpowiedniego doboru kadry kierowniczej do obsadzenia nowych stanowiskBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.
Zgodnie z przyjętymi wytycznymi opracowano memoriał z 1 grudnia 1780, w którym przedstawiono projekt nowego podziału administracyjnego Galicji na 18 mniejszych cyrkułów na bazie dotychczasowych osiemnastu dystryktówGubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.:
dystrykt Stanisławów – przekształcono w cyrkuł stanisławowski, dystrykt Zaleszczyki – przekształcono w cyrkuł zaleszczycki, dystrykt Halicz – miał być przekształcony w mniejszy cyrkuł halicki, jednak ostatecznie zadecydowano o zmianie siedziby naczelnika cyrkułu halickiego z Halicza do Mariampola, przez co powstał cyrkuł mariampolskiPilleriana Edicta, 1782, str. 27.
Plan ten został zatwierdzony i wszedł w życie w 1782 roku, co jednocześnie oznaczało zniesienie cyrkułu halickiegoBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.
Dalsze losy
Kolejny rok przyniósł nowe zmiany, jako że na mocy patentu z 25 listopada 1783 siedzibę cyrkułu mariampolskiego przeniesiono z Mariampola do DolinyPilleriana Edicta, 1783, str. 126. Cyrkuł doliński z siedzibą w Dolinie zniesiono z kolei przed 1794, przekształcając go w nowy cyrkuł stryjski z siedzibą w Stryju.
Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
halicki Kategoria:Halicz