Freski na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej – freski namalowane przez Michała Anioła w latach 1508–1512 na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie.
Freski powstały na zlecenie papieża Juliusza II. Program ikonograficzny fresków stworzył Michał Anioł. Zgodnie z założeniem freski wyrażają pochwałę twórczej siły człowieka, piękno ciała ludzkiego oraz bogactwo jego życia duchowego. Prace Michał Anioł rozpoczął wiosną 1508 roku. Dokładna kolejność powstania fresków jest nieznana. Michał Anioł pracował samodzielnie, dopuszczeni do prac asystenci zajmowali się wyłącznie gruntowaniem ścian i mieszaniem farb. Freski odsłonięto prawdopodobnie w październiku 1512 roku. Przedstawiają one 175 scen i 350 postaci. Na malowidłach zostały ukazane postacie ze Starego Testamentu, a także Sybille, powiązane z prorokami biblijnymi. Freski w centrum kompozycji (pasie środkowym) przedstawiają dziewięć historii z Księgi Rodzaju. Najsłynniejszym freskiem z pasa środkowego jest Stworzenie Adama.
Historia thumb|upright|left|Michał Anioł na portrecie Daniela da Volterra thumb|upright|left|Papież Juliusz II na portrecie Rafaela Kaplica Sykstyńska została zbudowana z inicjatywy papieża Sykstusa IV około 1475 roku. W sali odbywały się konklawe, odprawiano msze papieskie oraz organizowano ważniejsze uroczystości. Niższe partie ścian zdobiły sceny ze Starego i Nowego Testamentu, tkaniny, herb rodu della Rovere oraz wizerunki papieży. Freski poświęcone życiu Mojżesza i Jezusa wykonali: Pietro Perugino, Domenico Ghirlandaio, Sandro Botticelli, Cosimo Rosselli, Luca Signorelli, Piero di Cosimo, Bartolomeo della Gatta, , Pinturicchio. Pierwotnie na sklepieniu był namalowany fresk , imitujący niebo nocne.
Zleceniodawcą fresków był papież Juliusz II. Zaproponowano, by malowidła powierzyć Michałowi Aniołowi. Papież miał zostać przekonany przez jego przeciwników, by zlecić mu tego typu zadanie. Pomysłodawcy (wśród nich był Donato Bramante) byli przekonani, że artysta, pracujący głównie w rzeźbie, nie podejmie się zadania. Artysta był niekorzystnie porównywany z Rafaelem Santim, który zimą 1508 lub na początku 1509 roku przeprowadził się do Rzymu. Przeciwnicy Michała Anioła nie wiedzieli, że artysta miał już pewne doświadczenie w malowaniu fresków. Michał Anioł nie był chętny by przyjąć zlecenie od papieża, gdyż wiązało się to z przerwaniem prac artysty nad nagrobkiem tegoż papieża. Vasari podaje również, że Michał Anioł pragnął przekonać papieża do zlecenia prac Rafaelowi. Tym niemniej, ostatecznie podjął się zadania i wiosną 1508 roku rozpoczął pracę.
thumb|upright|Hipotetyczna rekonstrukcja Kaplicy Sykstyńskiej przed namalowaniem fresków Michała Anioła Początkowo na suficie miały znaleźć się tylko wizerunki apostołów oraz wzór geometryczny przechodzący przez środkową przestrzeń. Zmianę tego programu ikonograficznego zaproponował Michał Anioł, który od podstaw stworzył całą kompozycję. Papież zdecydował się dać malarzowi wolną rękę co do tematyki fresków. Prawdopodobnie podczas opracowywania programu malarz konsultował się z teologami, m.in. z erudytą i purpuratem Egidią da Viterbo. Za pośrednictwem historii biblijnych Michał Anioł pragnął wyrazić pochwałę twórczej siły człowieka, piękno ciała ludzkiego oraz bogactwo jego życia duchowego. Odszedł od jednolitego przedstawiania przestrzeni według renesansowej perspektywy. Poszczególne figury i sceny są rozmieszczone swobodnie. Sklepienie podporządkowano formom imitującym detale architektoniczne. Grzech pierworodny powstał w przeciągu dziewięciu dni, Potop – trzydziestu dwóch. Podczas malowania Potopu malarz mierzył się z zagrzybieniem podłoża. Wynikło to z zastosowania zbyt wodnistej zaprawy wapiennej. Czas powstania poszczególnych fresków jest przedmiotem sporów wśród historyków. Prawdopodobnie artysta zaczynał od wejścia i kierował się w stronę ołtarza. Zdaniem historyk sztuki Luby Ristujcziny, pierwszym ukończonym freskiem był Potop.
Michał Anioł pracował samodzielnie, asystenci (wśród nich wymieniani są: , , , Bastiano da Sangallo) zajmowali się wyłącznie gruntowaniem ścian i mieszaniem farb. Podczas prac Michał Anioł borykał się z problemami finansowymi, konfliktami rodzinnymi oraz zaburzeniami depresyjnymi. Według przekazu Vasariego, jedyną osobą niepracującą przy freskach, która została dopuszczona do rusztowań przez malarza, był papież Juliusz II. Papież wielokrotnie miał poganiać malarza, by jak najszybciej ukończył prace nad freskami. W 1510 roku, po namalowaniu pierwszej połowy sklepienia, miała nastąpić przerwa w pracy. Juliusz II oraz Michał Anioł wielokrotnie kłócili się i grozili zerwaniem współpracy. Tempo pracy wyznaczały kampanie papieskie i stan finansowy Watykanu.
Odsłonięcie fresków nastąpiło prawdopodobnie w październiku 1512 roku. Gotowe freski wzbudziły zachwyt wśród osób zaproszonych na ich uroczyste odsłonięcie. Za wykonaną pracę Michał Anioł otrzymał 3 tys. dukatów.
Na freskach (zwłaszcza przy Grzechu pierworodnym i Wygnaniu z raju) dostrzegalne są nawiązania do fresków Giotta, Masaccia oraz starożytnych sarkofagów. Z kolei Rafael Santi w swojej twórczości inspirował się freskami Michała Anioła. Nie wiadomo, czy Rafael mógł widzieć powstające malowidła na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej. Giorgio Vasari podaje, że Rafael w porozumieniu z Bramantem miał potajemnie zobaczyć powstające freski. Przekaz ten uchodzi jednak za nieprawdziwy.
W 1513 roku malowidła oglądał Leonardo da Vinci. Pracę Michała Anioła ocenił negatywnie. Leonardo ocenił namalowane postacie jako poruszające się zbyt gwałtownie i przesadnie umięśnione. Biografistka Leonarda Antonina Vallentin wysunęła przypuszczenie, że w Traktacie o malarstwie uwagi dotyczące przesadnego ukazywania cech anatomicznych postaci mogły stanowić aluzję do fresków i innych dzieł Michała Anioła.
W 1535 roku Michał Anioł podjął się namalowania kolejnego fresku w Kaplicy Sykstyńskiej. Na zlecenie papieża Pawła III namalował Sąd ostateczny. Fresk został ukończony w 1541 roku. Kaplica Sykstyńska miała być wcześniej ozdobiona arrasami. Kartony do nich stworzył Rafael Santi w latach 1514–1516. Arrasy ukończono pięć lat później, krótko po śmierci Rafaela.
Freski od samego momentu ich powstania ulegały niszczeniu. W 1543 roku papież Paweł III powołał mundatora (sprzątacza), który miał za zadanie usuwać kurz i dym, gromadzący się na ścianach. Stanowisko to objął Francesco Amadori, asystent Michała Anioła. W 1547 roku włoski historyk Paolo Giovio napisał list do Giorgia Vasariego, w którym pisał, że malowidła są w złym stanie. Freski były wielokrotnie poddawane pracom konserwatorskim i odnowieniu (w latach 1565, 1625, 1635, 1710–1712, 1903–1905, 1923–1945, 1966, 1980–1994). Simone Lagi w 1635 roku podjął się czyszczenia fresków za pomocą chleba i lnianych szat. Annibale Mazuzuoli ze Sieny prowadził renowacje od września 1710 do grudnia 1712 roku. Niszczejące freski czyścił za pomocą gąbki i greckiego wina. Obok Mazuzoliego na początku XVIII wieku przeprowadzono naprawę zniszczonych partii. Wówczas odtworzono nogę Eleazara. Przypuszczalnie naprawy tego fresku podjął się Carlo Maratta. W XIX wieku prowadzono doraźne prace naprawcze. Plamy i zacieki usuwano za pomocą nakładania kolejnych warstw werniksów żywicznych i kleju.
thumb|upright|Freski na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej przed pracami konserwatorskimi prowadzonymi w latach 1980–1994 Prace konserwatorskie prowadzono również w latach 1980–1994. Kierownikiem prac był włoski konserwator sztuki . Ze względu na to, że Michał Anioł samodzielnie malował freski, prace właściwe Colalucci również wykonywał samodzielnie. Kierowany przez niego zespół i współpracujące z nim laboratorium odpowiadało wyłącznie za przeprowadzenie szczegółowych badań struktur fresków. Wynikiem prac było znaczne rozjaśnienie fresków oraz przywrócenie oryginalnych barw. Wynik prac wzbudził kontrowersje, głównie wśród osób przyzwyczajonych do bardziej zgaszonej kolorystyki, powstałej w wyniku zabrudzeń. Odrestaurowane freski zostały odsłonięte przez papieża Jana Pawła II 8 kwietnia 1994 roku. Kontrowersje wokół prac konserwatorskich trwają do dzisiaj.
W 2008 roku ówczesny dyrektor Muzeów Watykańskich Antonio Paolucci powołał biuro, którego zadaniem jest systematyczne monitorowanie cyrkulacji powietrza i temperatury w Kaplicy. Od 2010 roku, corocznie na przełomie stycznia i lutego, odbywa się kontrola fresków. W 2014 roku w Kaplicy Sykstyńskiej zainstalowano oświetlenie LED, chroniące freski przed zniszczeniem oraz lepiej podkreślające ich kolorystykę. W 2024 roku zespół międzynarodowych ekspertów pod przewodnictwem patologa sądowego Andreasa G. Nerlicha odkrył, że na fresku przedstawiającym potop biblijny, jedna z postaci kobiecych choruje na raka sutka.
Opis Freski zajmują powierzchnię prawie 500 metrów kwadratowych, przedstawiają 175 scen i 350 postaci. W centrum kompozycji znajduje się środkowy pas z dziewięcioma scenami z Księgi Rodzaju. Na kolebkach z lewej i prawej strony znalazły się wizerunki proroków i sybilli w towarzystwie nagich geniuszy. Lunety są ozdobione wizerunkami przodków Jezusa, wymienionych w Ewangelii św. Mateusza. Na pendentywach znalazły się sceny z historii Izraela: Ukaranie Hamana, Miedziany wąż, Judyta i Holofernes oraz Dawid i Goliat. Dekorację zdobią również imitujące brąz medaliony udekorowane scenami z życia Machabeuszy. Ukazane sceny nie są uporządkowane chronologicznie. Niemieccy historycy sztuki i zasugerowali, że sceny z założenia mają składać się w trylogię. Do pierwszej wchodzą: , oraz . Ukazują one historię świata, w którym nie pojawili się jeszcze grzeszni ludzie. Drugą trylogię tworzą: Stworzenie Adama, i . Tworzą one historię pierwszego mężczyzny i pierwszej kobiety. Trzecia trylogia, do której należą: , i , ukazują historię człowieka po upadku. W literaturze podaje się również odwróconą kolejność fresków w pasie środkowym, gdzie jako pierwsze wymieniane są freski tuż po wejściu do Kaplicy. Najbliższym freskiem od wejścia jest Opilstwo Noego. Dekoracje roślinne i linearne zostały pominięte.
thumb|center|900px|Schemat dekoracji za Frankiem Zöllnerem, Christofem Thoenesem, powtórzonym później przez Lubę Ristujczinę. Linki prowadzą do postaci i terminów biblijnych, a nie do oddzielnych artykułów, poświęconych poszczególnym freskom. Od góry: Azor, Sadok, Jeremiasz, Jozjasz, Salatiel, Jechoniasz, Ezechiasz, Amos, Manasses, Asa, Jozafat, Joram, Jesse, Dawid, Salomon. Jozjasz, Ezechiasz, Asa i Jesse znajdują się we fragmentach, oznaczonych na ilustracji w żółtych trójkątach, podpisanych jako family. (we fragmencie pierścienia: Mattan, Eleazar), Judyta i Holofernes, Sybilla Delficka, Izajasz, Sybilla Kumańska, Daniel, Sybilla Libijska, Miedziany Wąż Prorok Zachariasz, Opilstwo Noego, Potop, Ofiara Noego, Wygnanie z Raju (fresk ten dzieli się na dwie części, lewa nosi tytuł Grzech pierworodny), Stworzenie Ewy, Stworzenie Adama, Oddzielenie ziemi od wody, Stworzenie Słońca, Księżyca i roślinności, Rozdzielenie światła i ciemności, Jonasz (we fragmencie pierścienia: Jakub, Józef), Dawid i Goliat, Joel, Sybilla Erytrejska, Ezechiel, Sybilla Perska, Jeremiasz, Ukaranie Hamana Achim, Eliud, Abiud, Eliakim, Zorobabel, Joatam, Achaz, Ozjasz, Abiasz, Roboam, Booz, Obed, Salmon, Aminadab. Zorobabel, Ozjasz, Roboam i Salmon znajdują się we fragmentach, oznaczonych na ilustracji w żółtych trójkątach, podpisanych jako family. Podpisy na dole: Przodkowie Jezusa, Historia Noego, Stworzenie i upadek człowieka, Stworzenie świata, Sybille i prorocy.Na ilustracji nie uwzględniono medalionów. Przy Oddzieleniu ziemi od wody znajdują się niezrealizowane Uzdrowienie Naamana i Śmierć Absaloma, przy Ofierze Noego: Matatiasz niszczy ołtarz w Modin i Ukaranie Heliodora, a przy Opilstwie Noego: Upadek Antiocha i Samobójstwo Razisa.
Pas środkowy