Cyrkuł tarnopolski () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1783–1809, 1815–1850 i 1854–1865, na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru w ramach reformy administracyjnej w Galicji.
Pierwsza odsłona (1783–1809) Cyrkuł tarnopolski powstał na mocy patentu z 25 listopada 1783, który był korektą wprowadzonej rok wcześniej reformy administracyjnej w Galicji, zwiększającej liczbę cyrkułów z sześciu do osiemnastuGubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476. Patent zaznaczał, że praktyka urzędowania i wygodniejsze położenie skłoniły rząd do zmian niektórych siedzib urzędów cyrkularnych, a co za tym idzie – granic cyrkułówBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Cyrkuł tarnopolski utworzono z południowo-wschodniej części cyrkułu brodzkiego (z m.in. Tarnopolem, Ihrowicą, Zbarażem, Zarudziem i Medyniem), północnej części cyrkułu zaleszczyckiego (z m.in. Budzanowem, Suchostawem, Chorostkowem, Kopyczyńcami i Husiatynem), oraz wschodniej części cyrkułu złoczowskiego (z m.in. Trembowlą, Strusowem, Mikulińcami, Skałatem, Grzymałowem, Toustem i Tarnorudą), który z kolei przekształcono w cyrkuł brzeżański (siedzibę tego cyrkułu przeniesiono ze Złoczowa do Brzeżan, równocześnie przyłączając jego północne obszary z m.in. Złoczowem, Buskiem i Glinianami do cyrkułu brodzkiego)Pilleriana Edicta, 1783.
Cyrkuł objął rozległe, równinne obszary w dorzeczu Seretu i Zbrucza, leżące na wysokościach 300-360 m n.p.m. Ewaryst Andrzej, hrabia Kuropatnicki w wydanej po raz pierwszy w 1786 r. „Geografii (...) Galicyi i Lodomeryi” podawał, iż obfituje ten cyrkuł w pasieki mnogie, miody, woski, najurodzajniejsze grunta, w stawy wielkie i rybne, saletry, kamień do muru i na wapno, konopie, lny; płócien lnianych tu nie umieją robić jednak dobrych; lasów tu skąpo.
Na mocy traktatu z Schönbrunn z 14 października 1809 Austria musiała odstąpić Imperium Rosyjskiemu zachodnie Podole. Tereny te władze austriackie wydały Rosji na początku 1810, które dekretem Aleksandra I Romanowa z 14 sierpnia 1810 zostały nazwane Krajem TarnopolskimBez południowego wcięcia ze Śniatynem, Gwoźdźcem i Kułaczkowcami.Szymon Askenazy, Rządy Rosyi w Galicyi Wschodniej 1809-1815, Tygodnik Ilustrowany nr 18/1903. Obszar ten objąłБогдан Мельничук, Богдан Пиндус, Віктор Уніят, Тернопільський край [w:] Тернопільський енциклопедичний словник. редкол.: Г. Яворський та ін.. T. 3: П—Я. Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008: cały cyrkuł tarnopolski (z miejscowościami takimi jak: Budzanów, Chorostków, Grzymałów, Husiatyn, Ihrowica, Janów, Kopyczyńce, Medyń, Mikulińce, Nowe Sioło, Podwołoczyska, Skałat, Strusów, Suchostaw, Tarnopol, Tarnoruda, Touste, Trembowla, Zarudzie, Zbaraż), wschodni fragment cyrkułu brzeżańskiego w dolinie Strypy (z miejscowościami takimi jak: Rosochowaciec, Rakowiec, Sosnów, Chatki, Sokołów, Sokolniki, Złotniki, Hajworonka, Wiśniowczyk, Sapowa, Kujdanów, Bobulińce czy Petlikowce), większą część cyrkułu zaleszczyckiego, bez obszarów na zachód od Strypy i na południe od Dniestru (z miejscowościami takimi jak: Białobożnica, Bilcze Złote, Borszczów, Czortków, Dźwinogród, Gródek, Jagielnica, Jazłowiec, Jezierzany, Kolędziany, Korolówka, Krzywcze, Kudryńce, Mielnica, Okopy, Probużna, Sidorów, Skała, Tłuste, Ułaszkowce, Uście Biskupie, Uścieczko, Zaleszczyki).
Druga odsłona (1815–1850 i 1854–1865)
Zgodnie z postanowieniami kongresu wiedeńskiego z 6 czerwca 1815 terytorium Kraju Tarnopolskiego Rosja zwróciła AustriiБогдан Мельничук, Богдан Пиндус, Віктор Уніят, Тернопільський край [w:] Тернопільський енциклопедичний словник. редкол.: Г. Яворський та ін.. T. 3: П—Я. Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008. W związku z tym reaktywowano cyrkuł tarnopolski, który początkowo objął całe terytorium zniesionego Kraju Tarnopolskiego, a więc obszar znacznie większy niż przed 1810, obejmując także zasadnicze części dawnego cyrkułu zaleszczyckiego (te na wschód od Strypy i na północ od Dniestru) oraz wschodnie pasmo cyrkułu brzeżańskiego w dolinie StrypyZ miejscowościami takimi jak Rosochowaciec, Rakowiec, Sosnów, Chatki, Sokołów, Sokolniki, Złotniki, Hajworonka, Wiśniowczyk, Sapowa, Kujdanów, Bobulińce czy Petlikowce.. Z uwagi na jego nadmierne rozmiary, zaszła potrzeba utworzenia nowego cyrkułu w południowej części. Nie zdecydowano się jednak na odtworzenie cyrkułu zaleszczyckiego, a w jego miejsce 2 lutego 1816 roku utworzono cyrkuł czortkowski z siedzibą w bardziej centralnie położonym CzortkowieGrodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165).Nowak, D. (2019). Austriackie katastry gruntowe w zasobach Centralnego Historycznego Archiwum Państwowego Ukrainy we Lwowie. Krakowskie Pismo Kresowe, (11), 37-53.. Nowy cyrkuł czortkowski nie objął jednak dawnych zaleszczyckich terytoriów położonych na zachód od Strypy i na południe od Dniestru, które pozostały przy cyrkule stanisławowskim, względnie kołomyjskim. Objął jednak północną część obszarów, które przed 1810 należały do cyrkułu brzeżańskiego (z miejscowościami Rosochowaciec, Rakowiec, Sosnów, Chatki, Sokołów, Sokolniki, Złotniki, Hajworonka, Wiśniowczyk i Sapowa). Zmieniła się też południowa granica cyrkułu tarnopolskiego, ponieważ nowy powiat czortkowski objął większe terytorium niż cyrkuł zaleszczycki sprzed 1810 roku, włączając także rejony Budzanowa, Suchostawu, Chorostkowa, Kopyczyniec i Husiatyna, które w latach 1783–1809 należały do przedtraktatowego cyrkułu tarnopolskiego (choć w latach 1782–1783 należały do cyrkułu zaleszczyckiego)Weiland, Carl Ferdinand (1832). Das Koenigreich Galizien. Kingdom of Galicia, Eastern Europe. Weimar Geographisches Institut, Weimar..
Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu tarnopolskiego, którego obszar podzielono między trzy Bezirkshauptmannschaften w składzie okręgu rządowego Stanisławów:
Skałat – z okręgów sądowych: Skałat, Grzymałów i Toki, Tarnopol – z okręgów sądowych: Tarnopol I, Tarnopol II i Zbaraż, Trembowla – z okręgów sądowych: Trembowla, Mikulińce, Złotniki i ChorostkówOkręg sądowy Chorostków z cyrkułu czortkowskiego..
Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł tarnopolski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł tarnopolski wszedł w skład obszaru lwowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).
Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł tarnopolski podzielono na dziewięć małych Bezirków, podzielonych na 263 gminyAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.:
+Podział cyrkułu tarnopolskiego (1855)BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Grzymałów7,4425,8925.94860,9232Ihrowice6,3362,5720.02755,2735Medyń5,9339,5428.56884,1529Mikulińce5,8333,5921.33263,9824Skałat6,8391,3426.10866,6827Tarnopol7,2414,3636.46488,0228Trembowla6,0345,3024.31870,4430Zbaraż6,9397,1027.78969,9533Złotniki7,1408,6121.44552,4725RAZEM59,43.418,20231.99967,90263ŚREDNIA6,60379,8025.7867,3929.22
Cyrkuł tarnopolski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise), a dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów.
Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
tarnopolski Kategoria:Tarnopol