Cyrkuł tarnowski () – jednostka administracyjna w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1782–1850 i 1854–1865. Cyrkuł tarnowski z siedzibą w Tarnowie utworzono na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru w ramach reformy administracyjnej w Galicji.
Historia Utworzenie cyrkułów w 1782 mały|Podział administracyjny Królestwa Galicji i Lodomerii w latach 1789-1806 Wkrótce po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa Habsburg postanowiła wprowadzić reformy mające na celu dostosowanie ustroju Galicji do zasad obowiązujących w Monarchii Habsburgów. 2 września 1780 kancelaria nadworna wydała dekret, w którym poinformowała gubernatora o nowych decyzjach w sprawie organizacji administracyjnej. Zapadła kluczowa decyzja o przekształceniu dotychczasowych dystryktów w cyrkuły. Określono główne wytyczne, które miały stanowić podstawę przy tworzeniu tego planu. Szczególny nacisk położono na to, aby siedziby władz cyrkułów znajdowały się możliwie jak najbliżej ich centrum. Zalecano, aby obszary poszczególnych cyrkułów były w miarę równe pod względem powierzchni, ale nie należało traktować tej zasady zbyt rygorystycznie oraz aby bez wyraźnej potrzeby zmieniać lokalizacji siedzib władz, ponieważ wiązałoby się to z licznymi trudnościami. Na zakończenie podkreślono wagę odpowiedniego doboru kadry kierowniczej do obsadzenia nowych stanowiskBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.
Zgodnie z przyjętymi wytycznymi opracowano memoriał z 1 grudnia 1780, w którym przedstawiono projekt nowego podziału administracyjnego Galicji na 18 mniejszych cyrkułów na bazie dotychczasowych osiemnastu dystryktów. Jednym z nich był cyrkuł tarnowski, który powstał w oparciu o dotychczasowy dystrykt Tarnów (1775–1782), należący do zniesionego cyrkułu pilzneńskiego (1773–1782)Gubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65..
W związku z korektami granic nowych cyrkułów w 1783 roku, południowe rejony cyrkułu tarnowskiego w okolicach Biecza, Gorlic i Uścia Ruskiego włączono do cyrkułu dukielskiego, a mały fragment w okolicach Ciężkowic i Bobowej do cyrkułu sądeckiego. Do cyrkułu tarnowskiego włączono natomiast obszerne zachodnie połacie cyrkułu rzeszowskiego z rejonami Baranowa, Mielca, Rzochowa, Kolbuszowej i Ropczyc oraz fragment cyrkułu dukielskiego w okolicach Wielopola i Siedlisk-BoguszaPilleriana Edicta, 1783.
W 1803 roku w cyrkule tarnowskim znajdowały się ówczesne miasta i miasteczka: Tarnów, Pilzno, Ropczyce oraz Dąbrowa, Żabno, Tuchów, Mielec, Rzochów, Dębica, Radomyśl, Przecław, Baranów, Kolbuszów.
Zniesienie cyrkułów w 1850 Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu tarnowskiego, którego obszar podzielono na pięć powiatów:
Dąbrowa – z okręgów sądowych: Dąbrowa i Żabno, Mielec – z okręgów sądowych: Mielec i TarnobrzegOkręg sądowy Tarnobrzeg z cyrkułu rzeszowskiego., Pilzno – z okręgów sądowych: Pilzno, BrzostekOkręg sądowy Brzostek z cyrkułu jasielskiego. i Radomyśl, Sędziszów – z okręgów sądowych: SędziszówOkręg sądowy Sędziszów z cyrkułu rzeszowskiego., Ropczyce i Kolbuszowa, Tarnów – z okręgów sądowych: Tarnów I, Tarnów II, Wojnicz i ZakliczynOkręgi sądowe Wojnicz i Zakliczyn z cyrkułu bocheńskiego..
Reaktywacja cyrkułów w 1854 Cyrkuł tarnowski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł tarnowski wszedł w skład obszaru krakowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).
Równocześnie, ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł tarnowski podzielono na dziesięć powiatów, podzielonych na 432 gminAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855..
Zniesienie cyrkułów w 1865 Cyrkuł tarnowski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły, a dotychczasowe powiaty w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów, w tym powiat tarnowski.
Podział administracyjny (1854–1867) +Podział administracyjny cyrkułu tarnowskiego w 1855PowiatPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Dąbrowa6,6379,8525.42366,9443Dębica6,0345,3023.52168,1135Kolbuszowa9,2529,6625.04647,2942Mielec8,1465,9627.76859,6055Pilzno6,9397,1027.64069,5940Ropczyce5,3304,8225.98185,2628Tarnów6,8391,3444.154112,8153Tuchów4,4253,2223.67193,4827Zassów8,0460,4027.84760,4645Żabno5,2299,4624.88883,1164RAZEM66,53.326,11295.93988,94432ŚREDNIA6,65332,6129.59474,2343,2 1 maja 1860, w ramach polityki ograniczania liczby cyrkułów, do cyrkułu tarnowskiego przyłączono powiaty: Brzostek, Frysztak i Jasło ze zniesionego cyrkułu jasielskiegoErlaß des Ministers des Innern, giltig für den ganzen Umfang des Kaiserstaates, betreffend die Auflösung der Landesregierungen in Krakau und Czernowitz, dann der Kreisbehörden in Wadowice, Bochnia und Jasło und die Errichtung einer Kreisbehörde in Czernowitz: + Powiaty dołączone w 1860 PowiatPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Brzostek4,2241,7124.205100,1030Frysztak4,4253,2224.14395,3535Jasło4,7270,3927.992103,5661 Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.a.
tarnowski Kategoria:Historia Tarnowa