Cyrkuł stryjski () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1793–1850 i 1854–1865 na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru.
Historia
Cyrkuł stryjski z siedzibą w Stryju utworzono w 1793 roku w oparciu o dotychczasowy zniesiony cyrkuł dolińskiBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Było to kontynuacją polityki przyjętej już w listopadzie 1783 roku, dotyczącej lokalizacji siedzib urzędów cyrkularnych zgodnie z nową praktyką urzędowania oraz korzystniejszym usytuowaniem pod względem administracyjnymPilleriana Edicta, 1791, str. 60. W 1811 z roku cyrkułu stryjskiego do cyrkułu stanisławowskiego przeniesiono miasto Halicz i przyległe terenyGrodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165).. Znacznie później (około 1833) cyrkuł stryjski powiększono o rejon Mikołajowa i Rozdołu kosztem cyrkułu brzeżańskiegoGiovanni Marieni (1833). Regno di Galizia i Lodomeria..
Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu stryjskiego, którego obszar podzielono między cztery Bezirkshauptmannschaften:
w składzie okręgu rządowego Lwów: Chodorów – z okręgów sądowych: Chodorów, BóbrkaOkręgi sądowe Chodorów i Bóbrka z cyrkułu brzeżańskiego. i Mikołajów, Stryj – z okręgów sądowych: Stryj, Żydaczów, Skole i Synowódzko Wyżne, w składzie okręgu rządowego Stanisławów: Dolina – z okręgów sądowych: Dolina, Bolechów i Rożniatów, Kałusz – z okręgów sądowych: Kałusz, Wojniłów i Żurawno.
Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł stryjski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł stryjski wszedł w skład obszaru lwowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).
Równocześnie, w reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł stryjski podzielono na dziewięć małych Bezirków, podzielonych na 305 gminAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.: +Podział cyrkułu stryjskiego (1855)BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Bolechów8,8506,4522.69244,8231Dolina20,91202,4023.32619,3930Kałusz12,2702,1138.80155,2935Mikołajów7,8449,0926.97960,0531Rożniatów9,9569,8419.06233,4519Skole14,8851,7428.32233,2645Stryj9,1523,2131.35459,9541Wojniłów7,1408,6121.69853,0934Żurawno9,9569,8427.19247,7439RAZEM100,35713,29239.42041,92305ŚREDNIA11,14634,8126.60244,8833,89
Cyrkuł stryjski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise), a dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów.
Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.a.
stryjski Kategoria:Stryj