Dystrykt Zamość (niem. Kreisdistrikt Zamosc) – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1775–1782, w obrębie cyrkułu bełskiego.

Historia mały|Dystrykt Zamość w granicach cyrkułu bełskiego (ok. 1780) Dystrykt Zamość z siedzibą w Zamościu utworzono w 1775 roku na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioruBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.

Od 1773 roku Galicja była pod względem administracyjnym podzielona na sześć cyrkułów, które z kolei były podzielone na 59 dystryktówBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Jednak już na konferencji Kancelarii Nadwornej z 14 marca 1774 stwierdzono, że tak duża liczba dystryktów może być uzasadniona jedynie w sytuacji, kiedy przed naczelnikami stoją liczne i istotne zadania. W związku z tym ustalono ogólną zasadę, że konieczna będzie znaczna redukcja ich liczby. Zgodnie z tym stanowiskiem, 21 czerwca 1774 gubernator przedstawił swoje wnioski dotyczące reorganizacji. W odpowiedzi otrzymał dekret z 3 sierpnia 1774 roku, w którym poinformowano, że cesarzowa Maria Teresa Habsburg wyraziła zasadniczą zgodę na proponowane zmiany – pod warunkiem, że ich wdrożenie nie opóźni prac nad wprowadzeniem systemu podatkowego oraz regulacji urbarialnej. W kolejnym memoriale z 11 października 1774 gubernator przedstawił szczegółowy plan reorganizacji, który został zatwierdzony rezolucją Kancelarii Nadwornej z 14 marca 1775Gubernjalne Normalia, 1775, nr. 1902.

W efekcie tych działań liczba dystryktów w cyrkule bełskim została zredukowana z ośmiu do trzech. Jednym z nich był dystrykt Zamość, który utworzono z dotychczasowych dystryktów Zamość, Hrubieszów i ŁaszczówCarte Nouvelle des Royaumes de Galizie et Lodomerie (1777). Północna granica dystryktu miała postrzępiony kształt, z głębokimi zakolami.

Siedzibą dystryktu został Zamość. Do dystryktu należały miasta: Dubienka, Grabowiec, Horodło, Hrubieszów, Komarów, Korytnica, Krasnobród, Kraśniczyn, Kryłów, Łaszczów, Rachanie, Skierbieszów, Szczebrzeszyn, Tyszowce, Uchanie, Wojsławice i Zamość. Część z nich została w kolejnych latach sklasyfikowana jako miasteczkaKarpiniec, Jan (1932). Ilość osad miejskich byłej Galicji i podział ich na miasta i miasteczka, w: Roczniki Dziejów Społeczno-Gospodarczych, s. 1–37)..

Zmiana granicy polsko-austriackiej

Po I rozbiorze Polski (1772) granica polsko-austriacka w rejonie cyrkułu bełskiego była początkowo (od 1772) przesunięta na odcinku centralnym bardziej na północ i na wschód. Cyrkuł bełski obejmował wówczas także południowe rejony województwa lubelskiego, całość województwa bełskiego oraz rozleglejsze terytorium województwa ruskiego. Na mocy porozumienia zawartego 9 lutego 1776 roku, Austria przekazała Polsce z powrotem znaczne obszary terytorialne, które zostały zajęte cztery lata wcześniej, a których łączna powierzchnia wynosiła blisko 2 500 km². Zmiana ta objęła głównie dystrykty Biłgoraj i Zamość, oraz tylko minimalnie Sokal. W obrębie dystryktu Zamość zmiana ta dotyczyłaReder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99.Pkp. 70 (2), Biblioteka KUL; Recueil des traités et conventions conclus par la Russie avec les puissances étrangères, t. II, s. 49, Petersburg 1675; „Stadtarchiv” w Wiedniu, Fasc. II, A. 2/5, z 11 maja 1777 r.:

zwrócenie miast Kraśniczyn i Wojsławice z przyległymi terenami oraz fragmentu enklawy hrubieszowsko-kryłowskiej położonego za Bugiem (powróciły one do Ziemi Chełmskiej województwa ruskiego); zwrócenie miast Dubienka i Korytnica z przyległymi terenami ("powróciły" one do województwa bełskiego (które już nie istniało); jednak po zwrocie aż do 1795 roku obszar ten stanowił jedyny fragment województwa bełskiego pozostający w granicach Polski, które – w duchu antycypowanej rewindykacji – utrzymano).

Ostateczne wytyczenie granic miało miejsce na początku 1777 rokuReder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99..

Reforma i zniesienie dystryktu mały|Projekt nowego podziału Galicji na cyrkuły z 1780 r. 2 września 1780 kancelaria nadworna wydała dekret, w którym poinformowała gubernatora o nowych decyzjach w sprawie organizacji administracyjnej. Cesarzowa Maria Teresa Habsburg już od dłuższego czasu planowała wprowadzenie reform mających na celu dostosowanie ustroju Galicji do zasad obowiązujących w niemieckich krajach dziedzicznych. Właśnie zapadła kluczowa decyzja o przekształceniu dotychczasowych dystryktów w cyrkuły. W związku z tym polecono rozpoczęcie prac nad opracowaniem planu reorganizacji. Jednocześnie określono główne wytyczne, które miały stanowić podstawę przy tworzeniu tego planu. Szczególny nacisk położono na to, aby siedziby władz cyrkułów znajdowały się możliwie jak najbliżej ich centrum. Choć zalecano, aby obszary poszczególnych cyrkułów były w miarę równe pod względem powierzchni, nie należało traktować tej zasady zbyt rygorystycznie – w przypadku istnienia ważnych powodów możliwe były odstępstwa od równomiernego podziału. Zwrócono również uwagę, że nie powinno się bez wyraźnej potrzeby zmieniać lokalizacji siedzib władz, ponieważ wiązałoby się to z licznymi trudnościami – między innymi z koniecznością przeniesienia archiwów, które przez osiem lat znacznie się rozrosły. Na zakończenie podkreślono wagę odpowiedniego doboru kadry kierowniczej do obsadzenia nowych stanowiskBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.

Zgodnie z przyjętymi wytycznymi opracowano memoriał z 1 grudnia 1780, w którym przedstawiono projekt nowego podziału administracyjnego Galicji na 18 mniejszych cyrkułów na bazie dotychczasowych osiemnastu dystryktów. Według tych założeń dystrykt Zamość miał być przekształcony w nowy cyrkuł zamojskiGubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.. Plan ten został zatwierdzony i wszedł w życie w 1782 roku, co jednocześnie oznaczało zniesienie dystryktu Zamość (a zarazem cyrkułu bełskiego).

Przypisy

Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg. Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Kategoria:Sokal Sokal