Bitwa nad Yser – bitwa stoczona na froncie zachodnim I wojny światowej w październiku 1914 roku między miastami Nieuwpoort i Diksmuide, na 35-kilometrowym odcinku rzeki Yser i kanału w Belgii. Linię frontu obsadzały liczne siły belgijskie, które powstrzymały niemieckie natarcie w kosztownej bitwie obronnej.
Obronne zwycięstwo nad Yser pozwoliło Belgom zachować niewielki skrawek swojego terytorium, w czasie gdy Niemcy kontrolowali 95% obszaru Belgii, co uczyniło króla Alberta belgijskim bohaterem narodowym i podtrzymało morale oraz wolę walki Belgów do zakończenia wojny i wyzwolenia Belgii w 1918 roku.
Tło Niemiecka inwazja na Belgię 2 sierpnia 1914 roku rząd belgijski odmówił przejścia przez swoje terytorium wojskom niemieckim atakującym Francję, a w nocy z 3 na 4 sierpnia belgijski Sztab Generalny nakazał 3 Dywizji udać się do Liège, aby powstrzymać niemieckie natarcie. Armia niemiecka dokonała inwazji na Belgię rankiem 4 sierpnia. Osłaniana przez 3 Dywizję, garnizon twierdzy Liège, oddziały osłonowe Dywizji Kawalerii oraz oddziały z Liège i Namur, belgijska armia polowa zbliżyła się do rzeki Gete. Do 4 sierpnia 1 Dywizja zebrała się w Tienen, 5 Dywizja w Perwez, 2 Dywizja w Leuven, a 6 Dywizja w Wavre, osłaniając centralną i zachodnią Belgię oraz linie komunikacyjne w kierunku Antwerpii. Niemiecka kawaleria pojawiła się w Visé wczesnym rankiem 4 sierpnia, zastając miejscowy most wysadzony i widząc wojska belgijskie na zachodnim brzegu; Niemcy przekroczyli więc rzekę przez bród i zmusili Belgów do wycofania się w kierunku Liège. Wieczorem belgijskie naczelne dowództwo zrozumiało, że 3 Dywizja i garnizon w Liège znajdują się na drodze bardzo dużych sił inwazyjnych.
Po otrzymaniu informacji, że pięć niemieckich korpusów regularnych i sześć korpusów rezerwowych znajduje się w Belgii, a belgijska armia polowa nie otrzyma natychmiastowego wsparcia ze strony armii francuskiej ani Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, wieczorem 18 sierpnia wojska belgijskie otrzymały rozkaz wycofania się w kierunku Reduty Narodowej, gdzie dotarły 20 sierpnia. W starciu między 1 Dywizją a niemieckim IX Korpusem w pobliżu Tienen Belgowie stracili 1630 żołnierzy. Belgijski rząd opuścił Brukselę i udał się do Antwerpii, a stolica Belgii została zajęta bez oporu 20 sierpnia, gdy belgijska armia polowa zakończyła odwrót do Antwerpii. Niemieckie oblężenie Namur zakończyło się kapitulacją Belgów 24 sierpnia; tego samego dnia armia polowa przyprowadziła wypad z Antwerpii w kierunku Brukseli. Niemcy odłączyli od 1 Armii III Korpus Rezerwowy, aby osłonić miasto oraz dywizję IV Korpusu Rezerwowego, aby zająć Brukselę.
thumb|left|Belgijscy żołnierze podczas odwrotu do Antwerpii w sierpniu 1914 roku 1 października gen. Hans von Beseler wydał rozkaz ataku na antwerpskie forty Sint-Katelijne-Waver i Walem oraz reduty Bosbeek i Dorpveld, który został przeprowadzony przez 5 Dywizję Rezerwową i Dywizję Marinekops. Do godziny 11:00 fort Walem został poważnie uszkodzony, fort Lier został trafiony pociskiem kalibru 410 mm, fort Koningshooikt oraz reduty Tallabert i Bosbeek były w większości nienaruszone, natomiast obszar między fortem Sint-Katelijne-Waver a redutą Dorpveld został zajęty. Kontratak Belgów zakończył się niepowodzeniem, a 4 Dywizja została zredukowana do 4800 piechoty. Belgijscy dowódcy nakazali lewej flance armii wycofanie się na linię na północ od rzeki Nete, która osłaniała lukę w zewnętrznych umocnieniach i utrzymywała miasto poza zasięgiem niemieckiej superciężkiej artylerii oblężniczej. W ciągu dnia wywieszono obwieszczenia ostrzegające mieszkańców, że król Albert I i rząd belgijski opuszczają Antwerpię. Wczesnym rankiem 9 października wojska niemieckie zastały niektóre forty wewnętrznego pierścienia obrony puste; Beseler zakończył ostrzał i wezwał gubernatora wojskowego Antwerpii, gen. , do poddania się. Około 30 000 żołnierzy garnizonu antwerpskiego poszło do niewoli, a miasto zostało zajęte przez wojska niemieckie. Około 33 000 żołnierzy (blisko 30% całkowitej siły belgijskich sił zbrojnych) uciekło na północ do neutralnej Holandii, gdzie zostali internowani do końca wojny.
Podczas oblężenia Antwerpii armie niemieckie i francuskie stoczyły bitwę graniczną (7 sierpnia – 13 września), po której Niemcy ścigali Francuzów i Brytyjczyków na południe, w głąb Francji, czego kulminacją była I bitwa nad Marną (5–12 września), a następnie I bitwa nad Aisne (13–28 września). Wzajemne próby armii francusko-brytyjskiej i niemieckiej okrążenia północnej flanki armii przeciwnika, tzw. „wyścig do morza”, miały miejsce w Pikardii, Artois i Flandrii (17 września – 19 października). „Wyścig” zakończył się na belgijskim wybrzeżu Morza Północnego, gdy ostatni otwarty obszar od Diksmuide do Morza Północnego został obsadzony przez wojska belgijskie wycofujące się z Antwerpii.
Odwrót aliantów nad rzekę Yser thumb|Upadek Antwerpii i odwrót aliantów, jesień 1914 Siły brytyjskie i francuskie w Belgii osłaniały wycofywanie się Belgów i Brytyjczyków z Antwerpii. 1., 3. i 4 Dywizja dotarły do Ostendy, 5. i 6 Dywizja do Torhout i Diksmuide, a wojska garnizonu antwerpskiego przesunęły się na obszar położony na północny zachód od Gandawy. Niemiecka 4 Dywizja Zapasowa i oddziały Landwehry z Lokeren i Moerbeke skierowały się na wschód w kierunku Gandawy, zanim jeszcze odwrót Belgów został wykryty. III Korpus Rezerwowy i 4 Dywizja Zapasowa otrzymały następnie rozkaz skierowania się na zachód i natarcia na Kortrijk, aby przedłużyć główny front niemiecki, po czym zostały wysłane w kierunku Gandawy i Brugii z rozkazem dotarcia do Blankenberge i Ostendy na wybrzeżu. 11 października wykryto niemieckie wojska nacierające na Gandawę, w tym czasie belgijskie wojska forteczne dołączyły do swojej armii polowej. Odwrót z Gandawy trwał od 15:00 do 22:00, po czym wojska niemieckie wkroczyły do miasta. Podczas wycofywania się z miasta zburzono kilka mostów, jednak tłumy cywilów na głównych mostach drogowych i kolejowych uniemożliwiły ich wysadzenie i przez to wpadły w ręce Niemców nienaruszone.
thumb|Oficerowie francuskich strzelców piechoty morskiej nad Yser Do 18 października wojska belgijskie, brytyjskie i francuskie w północnej Francji i Belgii utworzyły nową linię obronną. Brytyjski II Korpus zgromadził się z 5 Dywizją na północ od kanału La Bassée do Beau Puits, 3 Dywizja z Illies do Aubers, a trzy dywizje francuskiego Korpusu Kawalerii (gen. ) zostały rozmieszczone pomiędzy Fromelles a Le Maisnil. Brytyjski III Korpus dysponował 6 Dywizją rozciągniętą od Radinghem do Epinette i 4 Dywizją stacjonującą na odcinku od Epinette do Pont Rouge, a brytyjski Korpus Kawalerii z 1. i 2 Dywizją Kawalerii od Deûlémont do Tenbrielen. Brytyjski IV Korpus z 7 Dywizją i 3 Dywizją Kawalerii zajmował pozycje od Zandvoorde do Oostnieuwkerke; francuska Grupa Bidon i Korpus Kawalerii de Mitry pokrywały teren od Roeselare do Kortemark; 87. i 89 Dywizja Terytorialna od Passchendaele do Boesinghe, a następnie belgijska armia polowa i oddziały forteczne stacjonowała od Boezinge do Nieuwpoort. Brygada strzelców piechoty morskiej (kadm. ) z sześcioma batalionami, złożonymi głównie z rezerwistów, licząca 6670 ludzi, w tym 1450 strzelców, zawierająca kompanię karabinów maszynowych (16 sztuk) i po cztery karabiny maszynowe w każdym batalionie piechoty została wysłana z Pierrefitte, niedaleko Paryża 7 października, a 18 października dotarła do Diksmuide.
Krajobraz Flandrii thumb|left|Efekty powodzi w Ramskapelle Część północnej Francji i północnej Belgii, rozciągająca się od Pas-de-Calais do ujścia Skaldy, znana była od XI wieku jako Flandria. Na zachód od linii między Arras i Calais na północy Francji leżą kredowe niziny pokryte glebą wystarczającą do uprawy roli, a na wschód od tej linii teren opada w kierunku Równiny Flandryjskiej. W 1914 roku równinę ograniczały już sztuczne kanały łączące Douai, Béthune, Saint-Omer i Calais. Na południowym wschodzie kanały biegną między Lens, Lille, Roubaix i Kortrijk, rzeka Lys płynie z Kortrijk do Gandawy, a na północnym zachodzie znajduje się wybrzeże Morza Północnego. Równina jest prawie płaska, z wyjątkiem linii niskich wzgórz ciągnących się od Cassel na wschód do , Mont Noir, Mont Rouge, i Kemmelbergu. Od Kemmel na północnym wschodzie rozciąga się niski grzbiet, opadający za miasto Ypres przez Wijtschate, Geluveld i Passchendaele, skręcając na północ, a następnie na północny zachód do Diksmuide, gdzie łączy się z równiną. Pas wybrzeża o szerokości około 16 km znajduje się blisko poziomu morza i otoczony jest wydmami. W głębi lądu teren jest głównie łąkowy, poprzecinany kanałami, wałami, rowami melioracyjnymi i drogami zbudowanymi na groblach. Lys, Yser i górna Skalda zostały skanalizowane, a między nimi poziom wód gruntowych jest bliski powierzchni, jesienią podnosi się jeszcze wyżej i wypełnia wszelkie zagłębienia, których zbocza następnie się zapadają. Powierzchnia gruntu szybko zamienia się w błoto, a na wybrzeżu ruch wojsk był ograniczony wyłącznie do dróg, z wyjątkiem okresów przymrozków, gdy grunt czasowo się stabilizował.
Pozostała część Równiny Flandryjskiej to lasy i niewielkie pola, rozdzielone żywopłotami obsadzonymi drzewami, uprawianymi przez mieszkańców małych wsi i gospodarstw. Teren był trudny dla działań piechoty ze względu na brak możliwości rozpoznania przeciwnika, niemal niemożliwy do prowadzenia działań kawalerii z powodu licznych przeszkód i trudny dla artylerii ze względu na ograniczoną widoczność. Na południe od kanału La Bassée, wokół Lens i Béthune, znajdował się okręg górniczy pełen hałd żużla, wież szybowych (fosses) i domków górników (corons). Na północ od kanału miasta Lille, Tourcoing i Roubaix tworzą kompleks przemysłowy, z zakładami w Armentières, Comines, Halluin i Menen, wzdłuż rzeki Lys i położonymi na uboczu zakładami przetwórstwa buraków cukrowych i produkcji alkoholu oraz hutą stali w pobliżu Aire-sur-la-Lys. Tereny między nimi są rolnicze, z szerokimi drogami na płytkim podłożu, nieutwardzonymi drogami błotnymi we Francji i wąskimi, brukowanymi drogami wzdłuż granicy oraz w Belgii. We Francji drogi zostały zamknięte przez lokalne władze, które podczas odwilży zabezpieczały nawierzchnię i odgradzały ją barierkami (barrières fermėes); w 1914 roku były one jednak zignorowane przez brytyjskich kierowców ciężarówek. Trudności w poruszaniu się po zakończeniu pory letniej pochłonęły znaczną część cywilnej siły roboczej przeznaczonej do pracy przy utrzymaniu dróg, pozostawiając budowę umocnień polowych wyczerpanym żołnierzom frontowym.
Preludium thumb|Działania wojskowe w Belgii, październik 1914 Belgijski odwrót 11 i 12 października był osłaniany przez kawalerię, cyklistów i sekcje karabinów maszynowych. 14 października armia belgijska rozpoczęła okopywanie się wzdłuż rzeki Yser. 6. i 5 Dywizja zajęła pozycje na północ od francuskich dywizji terytorialnych zgromadzonych w Boezinge, a następnie na północ wzdłuż kanału Yser do francuskich strzelców piechoty morskiej w Diksmuide. 4., 1. i 2 Dywizja przedłużyły linię frontu na północ, z wysuniętymi posterunkami w Beerst, Keiem, Schoore i Mannekensvere, około 2 km dalej na wschodnim brzegu. Utrzymano również przyczółek w pobliżu wybrzeża wokół Lombardzyde i Westende, aby osłonić Nieuwpoort, z 2 Dywizją Kawalerii w rezerwie. 18 października francuska 87. i 89 Dywizja Terytorialna przejęła obronę odcinka na południe od fortu Knokke od 6 Dywizji, która została przeniesiona na front Yser. 21 października armia belgijska została wzmocniona przez francuską 42 Dywizję pod dowództwem gen. mjr. ).