Andoniedźwiedź okularowy, niedźwiedź andyjski, niedźwiedź peruwiański (Tremarctos ornatus) – gatunek ssaków, drapieżnych z rodziny niedźwiedziowatych (Ursidae), jedyny przedstawiciel swej podrodziny Tremarctinae, wyewoluował prawdopodobnie z . Kariotyp zwierzęcia obejmuje 52 chromosomy. Długość głowy i tułowia wynosi od 130 do 190 cm, ogona – poniżej 10 cm. Samce cięższe od samic. Ubarwienie zwykle na czarno, na twarzy charakterystyczne białawe znaczenia przypominające okulary, skąd nazwa. Na dłoni słabo rozwinięty pseudokciuk. Aktywny jest głównie za dnia, nie hibernuje. Wszystkożerca, prowadzi częściowo nadrzewny tryb życia. Poliestryczny. Występuje opóźniona implantacja, po ciąży matka rodzi od 1 do 4, najczęściej dwoje młodych, które karmi mlekiem. Całkowitą liczebność szacuje się na między 2500 a 10 000 osobników dorosłych, w sumie 13 000–18 000 zwierząt. Zagrażają mu niszczenie siedlisk i polowania.
Genetyka Kariotyp zwierzęcia obejmuje 52 chromosomy. 15 par jest metacentrycznych, a 10 jest akrocentrycznych. Chromosom X, duży, należy do metacentrycznych, w odróżnieniu od chromosomu Y, akrocentrycznego i najmniejszego w kariotypie. Badacze zauważają istotne różnice między takim kariotypem a tym spotykanym u innych niedźwiedziowatych. Pierwotny kariotyp niedźwiedziowatych uległ najpierw dwóm fuzjom i dwóm podziałom, a już po wyodrębnieniu się linii andoniedźwiedzia około 10,9 miliona lat temu przeszedł inwersję i 11 fuzji centrycznych.
Zróżnicowanie genetyczne populacji jest niewielkie do umiarkowanego.
Budowa thumb|left|Szkielet Niedźwiedziowaty średnich rozmiarów. Długość głowy i tułowia andoniedźwiedzia okularowego wynosi od 130 do 190 cm. Długość ogona wynosi poniżej 10 cm, niewielki ogon jest typowy dla niedźwiedziowatych, najdłuższy u pandy wielkiej. Wedle innych danych długość ciała wynosi 1,12–2,22 m. Masa ciała andoniedźwiedzia okularowego zależy od płci. Cięższe są samce. Ważą pomiędzy 100 a 175 kg, osiągając niekiedy 200 kg. Samice zaś ważą pomiędzy 60 a 80 kg. Jest to znacznie mniej od osiągających 800 kg wymarłych niedźwiedzi krótkopyskich, ale też od większych niedźwiedzi brunatnych czy niedźwiedzi polarnych.
Zwierzę ubarwione jest na czarno bądź niekiedy ciemnobrązowo czy ciemnoczerwono. Zwracają uwagę charakterystyczne białe znaczenia na twarzy, okalające pysk i oczy. Ich wygląd jest bardzo zmienny. Niekiedy przypominają pełne okulary, niekiedy częściowe, co owocowało używaną niekiedy angielską nazwą spectacled bear i polską nazwą gatunkową. Niemniej zdarzają się osobniki, które w ogóle białych znaczeń nie posiadają. Z drugiej strony inne mają większą część twarzy płową czy białą. Niekiedy pojawia się jasna żółć. Oczy patrzą do przodu. Krótki pysk również cechuje się zmiennym ubarwieniem. Białe znaczenia zdobią także brodę, szyję i klatkę piersiową zwierzęcia. Nie ma wibryssów. Uszy autorzy opisują jako krótkie i okrągłe. Występują długie wargi. Zęby są 42, w każdej szczęce i połówce żuchwy po 3 siekacze, 1 kieł, 4 przedtrzonowce. Szczęka liczy 2 zęby trzonowe, połówka żuchwy 3. Kły są dość małe. Siła ugryzienia jest umiarkowana. Przedtrzonowce są zredukowane, ostatnie z nich są stępione. Widać adaptacje do miażdżenia i żywienia się twardym, włóknistym pokarmem roślinnym. Czaszka jest masywna, głęboka, wypukła i krótka, najkrótsza wśród współczesnych niedźwiedzi, co było cechą Tremarctinae. Łączy się to z redukcją fossa premasseterica i powierzchownego żwacza, jak też dolnego grzebienia żwaczowego. Aparat gębowy pozwala zwierzęciu na konsumpcję twardego i włóknistego pokarmu roślinnego przy braku adaptacji do trawienia go innych niż wolne tempo przesuwania się pokarmu w przewodzie pokarmowym, umożliwiając mu wszystkożerność. Szyja jest krótka, jak i u innych niedźwiedziowatych. Epipharyngeal pouches umożliwiają wydawanie dźwięków.
thumb|left|Cechą charakterystyczną andoniedźwiedzia okularowego, od której bierze on swą nazwę, są przypominające okulary białe znaczenia na głowie. Gatunek wykazuje tu jednak istotną zmienność i nie muszą być one pełne, jak u tego osobnika w Zoo w Duisburgu Futro tworzą grube i długie włosy.
Baculum jest dość proste, nieco wygięte ku górze, o poszerzonym końcu, przypomina swój homolog niedźwiedzia czarnego.
Kończyny przednie są długie. Autorzy opisują duży nadkłykieć przyśrodkowy kości ramiennej i odpowiadający mu otwór nadkłykciowy. Występuje 5 palców i pseudokciuk, aczkolwiek nie tak dobrze rozwinięty, jak u pandy wielkiej, przez co o ograniczonej użyteczności. Występował już u przodków Tremarctinae. Tworzy go kość seasamoid. Przednie i tylne łapy kończą się krótkimi pazurami, co różni andoniedźwiedzia choćby od biruanga orientalnego o długich pazurach. Zwierzę nie może ich schować. Spodnia strona stóp pokryta jest włosami pomiędzy poduszkami dłoni i palców. Nie porastają one jednak przestrzeni pomiędzy poduszkami dłoniową i nadgarstkową przednich kończyn – podobnie jak w przypadku niedźwiedzia himalajskiego. Zwierzę wykazuje stopochodność.
Systematyka thumb|left|Wymarłym krewnym andoniedźwiedzia z tej samej podrodziny był niedźwiedź krótkopyski, największy przedstawiciel niedźwiedziowatych Gatunek opisany został przez francuskiego zoologa Frédérica Cuviera w 1825 roku, który nadał nowemu gatunkowi tylko epitet gatunkowy Ornatus, jednocześnie nie podając łacińskiej nazwy rodzajowej. W 1827 roku błąd ten skorygował francuski zoolog Isidore Geoffroy Saint-Hilaire i umieścił gatunek opisany przez Cuviera w rodzaju Ursus. Rodzaj Ursus (niedźwiedź), typowy w rodzinie niedźwiedziowatych, obecnie obejmuje niedźwiedzia brunatnego, polarnego czy czarnego, podczas gdy andoniedźwiedź okularowy nie jest już do niego zaliczany. Co więcej: nie należy nawet do podrodziny Ursinae obejmującej rodzaje niedźwiedź, wargacz i biruang, tylko do odrębnej podrodziny Tremarctinae, której jest jedynym współczesnym przedstawicielem. Niemniej w przeszłości występowały inne niedźwiedziowate zaliczane do tej podrodziny, czego przykładem choćby olbrzymi niedźwiedź krótkopyski zamieszkujący Amerykę Północną od Alaski aż do południa Meksyku, wymarły 20 000 lat temu. Ważąc do 800 kg, był to największy ze znanych niedźwiedziowatych. Rodzaj andoniedźwiedź również obejmował wymarłe gatunki, czego przykładem niedźwiedź jaskiniowy z Florydy , o połowę większy od dzisiejszych andoniedźwiedzi okularowych. Żył on w epoce plejstocenu na południu dzisiejszych USA, sięgając jednak na południe aż do Belize. Inne rodzaje tej podrodziny jak Arctotherium i Pararctotherium z wczesnego plejstocenu sięgały nawet południowego Chile. Andoniedźwiedź okularowy jest najmłodszym współczesnym przedstawicielem swej rodziny.
Okaz typowy andoniedźwiedzia okularowego według Cuviera także miał pochodzić z północy Chile (), niemniej obecnie andoniedźwiedź okularowy Chile nie zamieszkuje. W 1959 roku hiszpańsko-argentyński zoolog i paleontolog Ángel Cabrera ograniczył miejsce typowe do „gór na wschód od Trujillo, w regionie La Libertad, w Peru”. Holotypem był młody osobnik, który być może znajduje się w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu. Być może jest to okaz o sygnaturze MNHN-ZM-MO-2001-356 opisany jako zamontowana skóra młodocianego samca.
Nie wyróżnia się żadnych podgatunków andoniedźwiedzia okularowego pomimo istotnych różnic w ubarwieniu u osobników pochodzących z różnych części zasięgu gatunku. Co więcej, badania genetyczne wskazują na niewielki przepływ genów pomiędzy izolowanymi populacjami, przy czym był on już taki, zanim na kontynencie południowoamerykańskim pojawił się powodujący duże zmiany w środowisku człowiek rozumny.
Etymologia Tremarctos: trēma ‘dziura, otwór’; αρκτος arktos ‘niedźwiedź’; w aluzji do budowy kości ramiennej. ornatus: ‘ozdobny, ozdobiony, udekorowany, wspaniały, ozdobiony’, od ornare ‘ozdabiać’.
Ewolucja Tremarctinae powstały w środkowo-zachodniej Ameryce Północnej. Tam właśnie w środkowym miocenie, jakieś 13 milionów lat temu, z rodzaju Ursavus wyodrębniła się linia rodzaju Plionarctos, która następnie opanowała tereny od Patagonii na południu do Alaski na północy, nie wyszła jednak poza oba kontynenty Ameryki, podczas gdy inne niedźwiedziowate zamieszkiwały także Stary Świat. Klad bazalny tej podrodziny obejmuje 2 rodzaje, wspomnianego Plionarctos i andoniedźwiedzia, reprezentowanego przez powstały we wczesnym pliocenie gatunek Tremarctos floridanus. Gatunek ten dał początek linii prowadzącej do andoniedźwiedzia okularowego, który wyodrębnił się z niego późno, bowiem późnym plejstocenem bądź już w holocenie, co czyni go najmłodszym z dzisiejszych niedźwiedziowatych. Niemniej udało mu się przetrwać, podczas gdy inni przedstawiciele jego podrodziny, w tym olbrzymi niedźwiedź krótkopyski, wyginęli.
Tryb życia thumb|left|Andoniedźwiedź okularowy należy obok biruanga malajskiego do najbardziej nadrzewnych niedźwiedziowatych Żyje samotnie lub w niewielkich grupach rodzinnych.
Aktywny jest głównie za dnia, jednak istnieje pewna zmienność geograficzna i zależna od pory roku. Jak wykazały badania w niewoli, andoniedźwiedzie spały w nocy od 9 do 12, wstawały ze wschodem słońca, w dzień krótko odpoczywały, ponownie szły spać zaraz po zachodzie słońca. Wydaje się, że wzorzec ten nie zależy od pory roku, niemniej badania z innych obszarów wskazywały na większą aktywność w nocy, aczkolwiek nie tak dużą jak w dzień.
Zwierzę nie hibernuje, jak to czynią niektóre inne niedźwiedziowate, ma bowiem pod dostatkiem pożywienia przez cały rok.
Andoniedźwiedź okularowy należy do bardziej nadrzewnych niedźwiedziowatych, podobnie jak biruang malajski. Świetnie się wspina po drzewach. Urządza sobie nawet na drzewie gniazda ze złamanych gałęzi. Czyni tak zwłaszcza na drzewach owocowych czy w pobliżu zwłok dużego zwierzęcia. Potrafi też gniazdować na ziemi.
Cykl życiowy Jest to gatunek poliestryczny (o powtarzających się w ciągu roku rujach).