Tartan noir – podgatunek powieści kryminalnej charakterystyczny dla literatury szkockiej i szkockich autorów. Łączy elementy klasycznego czarnego kryminału (prozy hardboiled) z silnym osadzeniem w szkockiej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Termin „tartan noir” został przypisany amerykańskiemu pisarzowi Jamesowi Ellroyowi, który określił w ten sposób twórczość Iana Rankina, nazywając go „królem tartan noir”. Za początek tego nurtu uważa się rok 1977.
Geneza i tło literackie Za protoplastę tego nurtu uważa się Williama McIlvanney’a – autora (1977), (1983) i Strange Loyalties (1991). Laidlaw jest uważana za pierwszą powieść tartan noir, a sam McIlvanney bywa nazywany „ojcem chrzestnym tartan noir”.
Inspiracje dla tartan noir sięgają wcześniejszych szkockich autorów takich jak James Hogg (Confessions of a Justified Sinner, 1824) oraz Robert Louis Stevenson (Doktor Jekyll i pan Hyde, 1886), zwłaszcza w tematach dualności, moralnej ambiwalencji i psychologii zła.
Cechy gatunkowe Estetyka noir: cyniczni, zmęczeni życiem bohaterowie, brutalność świata przestępczego, noir-owskie napięcie, często ironiczne poczucie humoru. Realizm społeczny: tło życia klas robotniczych w szkockich miastach – Glasgow, Edynburg, Aberdeen – z widocznością przemian społecznych, biedy, brudu miejskiego, przestępczości i napięć społecznych. Literacki ładunek: dużo refleksji filozoficznych, silna warstwa psychologiczna, moralne dylematy, często wprowadzone w narrację detektywistyczną. Lokalność: pierwszoplanową rolę pełnią szkockie krajobrazy, miasta i ich społeczności; różnice regionów mają znaczenie fabularne (np. Rebus w Edynburgu, Laidlaw w Glasgow, McRae w Aberdeen, Perez na Szetlandach).
Główni przedstawiciele William McIlvanney – seria Laidlaw (1977–1991), uznawany za twórcę gatunku. Ian Rankin – seria Inspector Rebus – detektyw John Rebus działa w Edynburgu; jego pierwszym tytułem była Knots and Crosses (1987). Często nazywany „królem tartan noir”. Val McDermid, Denise Mina, Stuart MacBride, , , , , i inni – reprezentują współczesne i wpływowe nazwiska nurtu tartan noir.
Wydarzenia i nagrody Od 2012 roku w Stirling organizowany jest międzynarodowy festiwal literatury kryminalnej „”, współorganizowany przez autorów Lin Anderson i Alex Gray. Przyznawana jest nagroda McIlvanney Prize dla najlepszej szkockiej powieści kryminalnej roku (nazwana na cześć McIlvanney’ego) oraz Debiut Roku od 2019.
Tartan noir na ekranie Wiele z powieści nurtu tartan noir zostało przeniesionych na ekran zarówno w formie filmu, jak i serialu. Są to m.in.:
Szetlandy
Żądza krwi Ślady
Zobacz też nordic noir czarny kryminał
Przypisy
Kategoria:Literatura szkocka Kategoria:Powieści kryminalne i sensacyjne