Front włoski (; , dosłownie Front południowo-zachodni, ) – jeden z głównych teatrów działań wojennych I wojny światowej. Obejmował serię starć militarnych na granicy między Królestwem Włoch a Austro-Węgrami w latach 1915–1918.

Zgodnie z tajnymi obietnicami Ententy zawartymi w traktacie londyńskim z 1915 roku, Królestwo Włoch przystąpiło do wojny po stronie państw alianckich, dążąc do aneksji Pobrzeża Austriackiego, północnej Dalmacji oraz terytoriów dzisiejszego Trydentu i Południowego Tyrolu. Front wkrótce ugrzązł w wojnie pozycyjnej, podobnej do tej na froncie zachodnim, lecz na niezwykle dużych wysokościach i z ekstremalnie mroźnymi zimami. Walki na froncie włoskim spowodowały przesiedlenie znacznej części miejscowej ludności, a kilka tysięcy cywilów zmarło z powodu niedożywienia i chorób w obozach dla uchodźców we Włoszech i Austrii.

Walki na froncie włoskim ustały wraz z wejściem w życie rozejmu w Villa Giusti 4 listopada 1918 roku. Wojna zakończyła się całkowitym zwycięstwem Włoch i zdobyciem Trydentu oraz Triestu przez , po czym Austro-Węgry rozpadły się w wyniku porażek militarnych i odśrodkowych działań ruchów narodowych. Włochy przystąpiły do I wojny światowej z zamiarem dopełnienia jedności narodowej poprzez aneksję Trydentu-Górnej Adygi i Marchii Julijskiej; z tego powodu włoska interwencja w Wielkiej Wojnie z włoskiej perspektywy historiograficznej jest również uważana za IV wojnę o niepodległość Włoch, jako związaną z zakończeniem długotrwałego procesu zjednoczenia Włoch, który rozpoczął się podczas rewolucji 1848 roku wraz z I wojną o niepodległość Włoch.

Tło Kontekst polityczny 1908 Kryzys bośniacki: Włochy oczekiwały rekompensat na obszarach „Italia Irredenta” rządzonych przez Austro-Węgry w zamian za uznanie austriackiej aneksji Bośni i Hercegowiny, zgodnie z ustaleniami traktatów Trójprzymierza z Austro-Węgrami. Jednak do rekompensat nie doszło i stało się to jednym z powodów zerwania sojuszu Włoch z Austro-Węgrami w 1915 roku. Klauzula wzajemnej rekompensaty znajdowała się w artykule 7 wersji tego samego traktatu z 1909 i 1912 roku:

1911 Wojna włosko-turecka: Wojna ta jest uważana za jeden z głównych etapów eskalacji na drodze do I wojny światowej. Stanięcie przeciwko Imperium Osmańskiemu postawiło Włochy w złej pozycji w oczach ich partnerów w Trójprzymierzu. Niemcy postrzegały Turków jako sojusznika, a pozycję Austro-Węgier dodatkowo komplikowały kolejne wojny bałkańskie, które Bułgaria, Grecja, Serbia i Czarnogóra prowadziły w nadziei na udział w przyszłym włoskim zwycięstwie.

1914 28 czerwca miało miejsce zabójstwo arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie przez serbskiego nacjonalistę Gavrilo Principa. Arcyksiążę był następcą tronu i głównym zwolennikiem trializmu. Takie reformy przekształciłyby dualistyczną monarchię austro-węgierską w państwo trialistyczne, „Austro-Węgro-Chorwację”, co kolidowało z ambicjami Serbii w utworzeniu południowosłowiańskiego królestwa pod serbskim przywództwem. 1 lipca, , szef sztabu Królewskiej Armii Włoskiej od 1908, niespodziewanie zmarł i został zastąpiony przez Luigiego Cadornę. Według , niemieckiego attaché wojskowego w Rzymie, w jego depeszy z kwietnia 1914 roku, Pollio był uważany za niezwykle stabilnego, lojalnego i w pełni oddanego Trójprzymierzu i jego perspektywom militarnym. Kryzys lipcowy: austro-węgierski minister spraw zagranicznych, Leopold Berchtold, celowo nie poinformował (oficjalnych) sojuszników, Włoch i Rumunii, o planowanych działaniach przeciwko Serbii, łamiąc artykuł 7 Trójprzymierza, ponieważ przewidywał, że zgoda zostanie udzielona jedynie w zamian za odszkodowanie. 2 sierpnia Antonio Salandra ogłosił neutralność Włoch w związku z artykułem 3 Trójprzymierza. 5 listopada ministrem spraw zagranicznych Włoch został mianowany Sidney Sonnino, który priorytetowo traktował wywieranie presji na Austro-Węgry w sprawie artykułu 7 Trójprzymierza w kwestii odszkodowania terytorialnego.

1915 9 stycznia, na prośbę ambasadorów Niemiec i Austro-Węgier w Rzymie, Bernharda von Bülowa i , Berchtold złożył cesarzowi Franciszkowi Józefowi propozycję odstąpienia Trydentu Włochom w ramach rekompensaty. Cesarz oraz premier Węgier István Tisza odrzucili jednak tę propozycję, a za namową Tiszy Berchtold został odwołany ze stanowiska ministra spraw zagranicznych i zastąpiony przez Węgra Istvána Buriána kilka dni później Niemiecka propozycja przekazania Sosnowca i jego złóż węgla Austro-Węgrom w ramach rekompensaty za Trydent została odrzucona w lutym 1915 roku. 3 marca Salandra i Sonnino, przy poparciu króla Wiktora Emanuela III, złożyli Entencie propozycję włoskiej interwencji w wojnie. Jednocześnie upadek Przemyśla 22 marca oznaczał poważny cios dla Austro-Węgier na froncie wschodnim. 26 kwietnia Wielka Brytania, Francja i Rosja z jednej strony, a Włochy z drugiej, podpisały traktat londyński, który przewidywał przystąpienie Włoch do I wojny światowej po stronie Trójporozumienia w przeciągu miesiąca. Porozumienie zakładało również, że Rumunia i Bułgaria zostaną zachęcone do przystąpienia do wojny po tym, jak uczynią to Włochy. Traktat miał pozostać tajny zgodnie z artykułem 16 i pozostał takim do grudnia 1917 roku, kiedy to przywódca rosyjskich bolszewików Włodzimierz Lenin ujawnił opinii publicznej wszystkie traktaty podpisane przez cara Mikołaja II i Ententę, w tym tajny traktat londyński. thumb|Ulotka antywłoska rozprowadzana przez rząd austro-węgierski, kpiąca z przystąpienia Włoch do wojny, określając tę datę jako „dzień śmierci Włoch” 4 maja, w trakcie przełomu gorlickiego, Salandra oficjalnie wycofał Włochy z Trójporozumienia w nocie do Niemiec i Austro-Węgier. Jednak 13 maja, zagrożony brakiem większości w parlamencie, Salandra zrezygnował z urzędu i nakazał Cadornie wstrzymanie mobilizacji. 6 maja Salandra został przywrócony na stanowisko premiera, ponieważ Giovanni Giolitti nie zdołał utworzyć nowego rządu w obliczu narastających napięć społecznych i gróźb ze strony króla. Po wznowieniu obrad parlamentu 20 maja Salandra uzyskał zdecydowaną większość (367 do 54 i 407 do 74) w sprawie ustawy przyznającej rządowi nadzwyczajne uprawnienia na wypadek wojny. 22 maja zarządzono powszechną mobilizację. 23 maja Włochy wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom.

Teren Front włoski rozciągał się od przełęczy Stelvio (na granicy Włoch, Austro-Węgier i Szwajcarii) wzdłuż granic Tyrolu, Karyntii i Pobrzeża do rzeki Isonzo. Jego całkowita długość wynosiła około 600 km, z czego 450 km przebiegało w terenie wysokogórskim. Informacje te odnoszą się do pomiarów w linii prostej. Biorąc pod uwagę naturalny teren, liczne jarzma, szczyty i grzbiety, a także wynikające z tego różnice wysokości, faktyczna długość frontu wynosiła kilka tysięcy kilometrów.

Front dotykał bardzo zróżnicowanych obszarów geograficznych: w pierwszych trzech odcinkach – od przełęczy Stelvio do Alp Julijskich w rejonie Tarvisio – przebiegał przez tereny górskie, gdzie średnia wysokość grzbietów sięgała 2700–3200 metrów. Wyższe rejony górskie charakteryzują się bardzo nierówną rzeźbą terenu z niewielką ilością roślinności; wysokości powyżej 2500 metrów są również pokryte lodowcami. Jałowy krajobraz i brak wystarczającej ilości gruntów ornych doprowadziły do niewielkiego rozwoju gospodarczego tych wysokich obszarów; osadnictwo było w dużej mierze ograniczone do niżej położonych stref. Od Alp Julijskich po Morze Adriatyckie góry stale tracą na wysokości i rzadko osiągają 1000 metrów, jak w okolicach Gorycji. Obszar ten jest również słabo zaludniony i charakteryzuje się surowym klimatem z mroźnymi zimami oraz bardzo gorącymi i suchymi latami. Wokół doliny Isonzo, która przylega do włoskich podnóży Alp od południowego zachodu, rozciąga się skalisty krajobraz krasowy.

Topograficzne cechy obszaru frontowego miały konkretny wpływ na przebieg wojny. Skaliste podłoże utrudniało na przykład kopanie okopów, a skały krasowe w dolinie Isonzo okazały się dodatkowym zagrożeniem dla żołnierzy. Kiedy granaty wybuchły na skalistej powierzchni, fragmenty skruszonej skały działały jak dodatkowe odłamki.

Mobilizacja thumb|Kopanie okopów na froncie nad Isonzo przez żołnierzy austro-węgierskich Arcyksiążę Eugeniusz, który dowodził już wcześniej siłami na froncie bałkańskim, awansował 22 maja 1915 roku na stopień generała porucznika i objął naczelne dowództwo nad nowym frontem południowo-zachodnim. Wraz ze swoim szefem sztabu Alfredem Kraußem, 5 Armia została zreorganizowana i oddana pod dowództwo generała piechoty Svetozara Boroevicia von Bojny, który 27 maja przybył z frontu wschodniego. Austro-węgierskie Landesverteidigungskommando w Tyrolu (LVK) zostało przekazane generałowi piechoty Viktorowi Danklowi w celu ochrony granic Tyrolu. W jego skład weszły niemieckie oddziały Alpenkorps, które były przeszkolone do działań w terenie wysokogórskim. Pierwsze dywizje przybyły 26 maja; niedługo później Alpenkorps brał już udział w działaniach bojowych przeciwko jednostkom włoskim, chociaż Cesarstwo Niemieckie formalnie nie było w stanie wojny z Włochami aż do 28 sierpnia 1916 roku. Armeegruppe Rohr znajdowała się pod dowództwem Franza Rohra von Denta i miała zabezpieczyć front karyncki. Przerzut 5 Armii i dodatkowych wojsk ze wschodu przebiegł sprawnie; w ciągu kilku tygodni arcyksiążę Eugeniusz miał pod swoim dowództwem około 225 000 żołnierzy. W czerwcu dołączono 48 Dywizję, a ostatecznie w lipcu cztery pułki strzelców kaiserjäger i trzy pułki strzelców Landesschützen z Galicji.

Do końca czerwca cztery armie włoskie wkroczyły na północno-wschodnią granicę. W planie rozmieszczenia włoskiego sztabu generalnego pod dowództwem Luigiego Cadorny ustalono trzy główne punkty:

1 Armia miała okrążyć front tyrolski od zachodu i południa. 4 Armia miała zająć pozycje w Cadore i Carnia. 2. i 3 Armia natomiast miały przeciwstawić się austro-węgierskiej 5 Armii w Alpach Julijskich i nad Isonzo. thumb|Grupa wielokrotnie odznaczonych żołnierzy austro-węgierskich z granatami M16, rozpoznawalnymi po ostro segmentowanej obudowie i osobliwie wygiętym metalowym drucie, nadającym się do zawieszenia na pasie thumb|skala|Włoski żołnierz piechoty w pełnym oporządzeniu bojowym; standardowy włoski mundur Mod. 1909 (używany przez piechotę liniową, Bersalierów, Alpini i Karabinierów), czapka piechoty (berretto) i standardowy karabin Carcano Mod. 91

Chociaż włoskie siły zbrojne miały przewagę liczebną, początkowo na froncie panował zaskakujący spokój. Nie podjęto próby przebicia się na froncie tyrolskim, a nad Isonzo również nie przeprowadzono żadnej większej ofensywy. Z powodu niepewnej realizacji planów ataku Cadorny, szansa na zadanie decydującego ciosu na początku wojny została utracona. Cletus Pichler, szef sztabu LVK Tyrol, napisał:

To, że szansa na szybki przełom nie została wykorzystana, wynikało częściowo z powolnej mobilizacji armii włoskiej. Ze względu na słabo rozwiniętą sieć transportową, dostarczanie żołnierzy i sprzętu wojennego mogło zostać ukończone dopiero w połowie czerwca, tj. miesiąc później niż szacowało dowództwo wojskowe. Armia włoska zmagała się również z wieloma problemami na poziomie strukturalnym. Nie tylko artyleria i amunicja pozostawały w niedostatku. W sierpniu 1914 roku armia włoska dysponowała jedynie 750 000 standardowych karabinów modelu Carcano 1891 i w ogóle nie posiadała granatów ręcznych. Niedostateczne zaopatrzenie w sprzęt szczególnie ograniczało zakres i efektywność szkolenia w latach 1914 i 1915. Amunicja karabinowa również była pilnie potrzebna: w lipcu 1914 roku dostępnych było jedynie około 700 nabojów na karabin; pomimo żądania Cadorny, aby na każdy karabin przypadało po 2000 nabojów w ramach przygotowań do wojny, do maja 1915 roku armii udało się pozyskać jedynie 900 nabojów na karabin. Tymczasem Emilio De Bono odnotowuje, że „przez cały 1915 rok granaty ręczne pozostawały nieobecne w okopach”.