Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Ukcie – kościół parafialny wzniesiony w latach 1860–1864 w Ukcie (gmina Ruciane-Nida), w stylu neogotyckim. Pierwotnie ewangelicki, od 1984 roku należy do Kościoła rzymskokatolickiego. Świątynia znana jest przede wszystkim z obrazu Opłakiwanie Chrystusa Girolama Muziana, przekazanego z berlińskiego Królewskiego Muzeum w 1863 roku.
Historia Parafia ewangelicka (1846–1945) Do połowy XIX wieku mieszkańcy Ukty należeli do parafii ewangelickiej w Nawiadach, oddalonej o 20 km. W 1846 roku, za panowania króla Wilhelma IV, erygowano w Puszczy Piskiej trzy nowe parafie ewangelickie: w Ukcie, Jeżach i Turośli. Parafia w Ukcie objęła 22 miejscowości, wyłączone z parafii w Nawiadach, Mikołajkach i Mrągowie.
Pierwszym proboszczem został ks. Gustav Kendzorra (1811–1879), który posługę pełnił do śmierci i został pochowany w Ukcie. W 1937 roku do parafii należało 15 miejscowości z ok. 3300 wiernymi, a proboszczem był ks. Theophil Flüge. Ostatnie nabożeństwo ewangelickie odbyło się 22 stycznia 1945 roku, tuż przed nadejściem frontu, po czym proboszcz i wierni ewakuowali się do Niemiec.
Budowa i dzieje świątyni Dekret o budowie kościoła podpisano 1 marca 1860 roku, a 18 września położono kamień węgielny na wzgórzu nad rzeką Krutynią. Świątynię wzniesiono według projektu Johanna Großa, prawdopodobnie przy współudziale królewskiego architekta Friedricha Augusta Stülera. Patronat nad budową objął następca tronu Wilhelm (późniejszy cesarz niemiecki). Uroczysta konsekracja miała miejsce 4 września 1864 roku.
Już w 1869 roku wykryto w kościele szkodliwego grzyba, co wymusiło kosztowny remont finansowany z ofiar wiernych. Kolejny generalny remont przeprowadzono w 1927 roku. Po II wojnie światowej opuszczona świątynia ulegała dewastacji – niszczono okna, witraże i wyposażenie.
Przejęcie przez katolików (1981–1984) 18 listopada 1980 roku mieszkańcy Ukty i okolic wystosowali do biskupa Józefa Glempa prośbę o wykupienie kościoła. 29 marca 1981 roku lokalna społeczność katolicka, śpiewając nabożne pieśni i trwając w modlitwie, zajęła świątynię, co opisał ewangelicki duchowny ks. Krzysztof Rej. Pierwszą Mszę świętą odprawiono 5 kwietnia 1981 roku w Niedzielę Palmową. W 1984 roku, po trzech latach negocjacji, świątynię wykupiono od parafii ewangelickiej. 8 grudnia 1984 biskup warmiński Jan Obłąk erygował parafię rzymskokatolicką, której pierwszym proboszczem został ks. Henryk Frączkowski.
Architektura i wyposażenie Kościół wzniesiono z czerwonej cegły na granitowych fundamentach w stylu neogotyckim. Budowla ma prostokątną nawę z wieloboczną apsydą. Fasada zachodnia zwieńczona jest sygnaturką, a obok stoi drewniana dzwonnica z dwoma dzwonami odlanymi w Bochum i ufundowanymi przez ks. Kendzorrę („Gloria in excelsis” i „Pax in terris”).
Wnętrze ma układ pseudobazylikowy, z nawą główną, dwiema nawami bocznymi, emporą i apsydą. Drewniany strop kasetonowy opiera się na ośmiu filarach. Oryginalne wyposażenie obejmowało neogotycką nastawę ołtarzową (retabulum) wykonaną w Berlinie przez królewskiego stolarza C.W. Franke, drewnianą ambonę (niezachowaną), chrzcielnicę z piaskowca (obecnie w kościele w Wejsunach) oraz organy firmy Wilhelma Sauera z Frankfurtu nad Odrą (koniec XIX wieku).
Na terenie przykościelnym w 1925 roku ustawiono pomnik ku czci poległych w I wojnie światowej, ufundowany przez J. Grommecka. Obecnie granitowy monument pełni funkcję groty maryjnej.
Obraz Opłakiwanie Chrystusa Najcenniejszym elementem wyposażenia jest obraz Opłakiwanie Chrystusa Girolama Muziana (143 × 113 cm), włoskiego malarza manierystycznego. Dzieło trafiło do Ukty w 1863 roku z berlińskiego muzeum, gdzie figurowało w inwentarzu pod numerem B 158.
Obraz przetrwał obie wojny światowe i okres powojennej dewastacji. W 2011 roku został poddany konserwacji. Figuruje w międzynarodowej bazie Lost Art Internet-Datenbank jako Beweinung Christi.
Przypisy
Kategoria:Dawne kościoły protestanckie w województwie warmińsko-mazurskim Kategoria:Kościoły w diecezji ełckiej Kategoria:Ukta Kategoria:Obiekty sakralne w gminie Ruciane-Nida Kategoria:Zabytkowe kościoły w powiecie piskim Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1864 Kategoria:Architektura neogotycka w województwie warmińsko-mazurskim