Hufiec ZHP Ziemi Zawierciańskiej – jednostka terenowa ZHP obejmująca swoim zasięgiem powiat zawierciański (aktualnie prowadzi działalność na terenie gmin: Zawiercie, Łazy, Włodowice, Ogrodzieniec oraz Poręba). Hufiec działa w ramach Chorągwi Śląskiej ZHP i zrzesza około 450 harcerzy, w tym 49 instruktorów. Główna siedziba hufca mieści się w Zawierciu.
Struktura i władze hufca Komenda Hufca Funkcja Imię i nazwisko Komendant hm. Michał Wnuk Skarbnik hm. Jolanta Dudek Zastępca ds. promocji i wypoczynku phm. Natalia Gajda Zastępca ds. pracy z kadrą phm. Aleksandra Sarniak Zastępca ds. organizacyjnych pwd. Natalia Królik Członek ds. specjalności pwd. Aleksandra Kleszcz Kwatermistrz phm. Maciej Zimoch Członek ds. programu phm. Klaudia Artecka
Komisja rewizyjna phm. Paweł Kokoszka – przewodniczący pwd. Kacper Kajdan – z-ca przewodniczącego hm. Dorota Latko – sekretarz
Wykaz aktualnie działających środowisk harcerskich Gromady Zuchowe Kod jednostki Nazwa Drużynowy/Drużynowa Miejscowość 7054 13 Gromada Zuchowa „Dobrych Czarodziejów” dh. Diana Wieczorek Łazy 20109 2 Gromada Zuchowa „Morskie Perły” dh. Monika Wojnarowicz Zawiercie — 6 Gromada Zuchowa „Ufoludki” dh. Anna Szerenos Zawiercie — 5 Gromada Zuchowa „Przygoda” phm. Aleksandra Sarniak Zawiercie
Drużyny harcerskie i wędrownicze Kod jednostki Nazwa Drużynowy/Drużynowa Miejscowość 7053 1 GDH „Amonit” pwd. Magdalena Czerwińska Łazy 18127 53 DH „Ostaniec” pwd. Weronika Czerwińska Łazy 12578 10 ZDH im. Orląt Lwowskich pwd. Emilia Lorek Zawiercie 15140 21 ZDH im. Urszuli Leszczyńskiej pwd. Kamila Gajda Zawiercie 7027 9 WDH „Kosmonautów” pwd. Marta Bińkowska Zawiercie 18968 16 DH w Porębie pwd. Kinga Protasiewicz Poręba 7028 69 HDT im. Mariusza Zaruskiego dh. Zuzanna Kucia Zawiercie 18288 45 Drużyna Wędrownicza dh. Wiktoria Rauk Zawiercie 20004 37 Drużyna Wędrownicza dh. Magdalena Gwóźdź Zawiercie 19979 7 Drużyna Wodna im. Władysława Wagnera dh. Zofia Krzyżaniak Zawiercie 20125 26 Drużyna Konna „Złote Podkowy” dh. Hanna Wnuk Rudniki
Kręgi i kluby specjalnościowe Klub Krótkofalarski „Rezonans” Stowarzyszenie Ruchu Harcerskiego „CZUWAJ”, oddział Zawiercie
Baza Obozowa w Kostkowicach Baza Obozowa Hufca Ziemi Zawierciańskiej w Kostkowicach – ośrodek harcerski o powierzchni 14 ha, położony w sosnowym lesie na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Należy do Hufca Ziemi Zawierciańskiej Związku Harcerstwa Polskiego. Może pomieścić do 600 uczestników obozów harcerskich. Na terenie bazy znajdują się pola namiotowe, kuchnia, sanitariaty, domki, strzelnica oraz infrastruktura do zajęć terenowych. Baza została założona w 1975 roku, dzięki staraniom kadry instruktorskiej hufca na czele z hm. Januszem Rajczykiem. Władze powiatowe przekazały wówczas teren na mocy aktu notarialnego podpisanego w maju 1975 roku. Duży wkład w powstanie bazy mieli Bolesław Szarek i Waldemar Półtorak. Od tamtego czasu baza jest sukcesywnie rozbudowywana. Obecnie gospodarzem bazy jest pwd. Mieczysław Wnuk (od 2020 roku).
Historia harcerstwa w Zawierciu Początki harcerstwa (1917–1939) Pierwsze próby zorganizowania ruchu skautowego w Zawierciu podjęto już w czasie I wojny światowej. W latach 1914–1916 harcerstwo działało w konspiracji, a inicjatorami byli m.in. druhowie Wacław Brzeziński, Stanisław Brzeziński oraz Marian MasłowskiPiechowski Wacław: ZHP i Harcerstwo w Zawierciu w latach 1911–1939.. Na przełomie 1916 i 1917 roku władze okupacyjne dopuściły legalne funkcjonowanie organizacji młodzieżowych, co umożliwiło powstanie pierwszej oficjalnej drużynyMajka Jerzy: Kartki z historii i tradycji Związku Harcerstwa Polskiego (1918–1939).. W 1917 roku zarejestrowano 16. Zagłębiowską Drużynę Harcerską im. Tadeusza Kościuszki. Funkcję pierwszego drużynowego objął Wacław Brzeziński, a drużyna działała przy Szkole Powszechnej nr 1. Dnia 21 października 1917 roku w Zawierciu w Parku Bronisławów odbyło się pierwsze przyrzeczenie harcerskie, które złożyło 55 harcerzyAbramski Jerzy: Zawiercie. Studium monograficzne. Zawiercie 1994.. W listopadzie 1918 roku harcerze uczestniczyli w akcję rozbrajania wojsk niemieckich. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku pełnili służbę w Harcerskim Biurze Informacyjno-PocztowymPiechowski Wacław: ZHP i Harcerstwo w Zawierciu w latach 1911–1939.. 10 lutego 1921 roku powstał Hufiec Harcerzy w Zawierciu, należący do Chorągwi Zagłębiowskiej. Pierwszym komendantem został Eugeniusz ModlińskiAbramski Jerzy: Zawiercie. Studium monograficzne. Zawiercie 1994.. W 1920 roku utworzono również Hufiec Harcerek – jego pierwszą komendantką była Leokadia GibkaPiechowski Wacław: ZHP i Harcerstwo w Zawierciu w latach 1911–1939.. Okres międzywojenny przyniósł dynamiczny rozwój ruchu. Powstawały kolejne drużyny męskie i żeńskie, przy szkołach powszechnych i średnich. Harcerze uczestniczyli w zlotach ogólnopolskich i regionalnych – m.in. w 1929 roku w Poznaniu i w 1935 roku w SpaleMajka Jerzy: Kartki z historii i tradycji Związku Harcerstwa Polskiego (1918–1939).. W 1937 roku otwarto „Domek Harcerski”, który stał się centrum życia organizacyjnego zawierciańskiego harcerstwa Abramski Jerzy: Zawiercie. Studium monograficzne. Zawiercie 1994.. W przededniu II wojny światowej liczebność Hufców Męskiego i Żeńskiego Zawiercie wynosiła ok 350 harcerzy i harcerek. centruj|mały|Pierwszy budynek Hufca ZHP Męskiego i Żeńskiego z 1937 roku. ul. Kościuszki Zawiercie
Wykaz drużyn harcerskich w latach 1917–1939Kroniki Hufca ZHP Ziemi Zawierciańskiej Nazwa drużyny Rok powstania Uwagi 16. Zagłębiowska Drużyna Harcerska im. Tadeusza Kościuszki 1917 pierwsza oficjalna drużyna w Zawierciu 89. ZDH im. płk. Leopolda Lisa-Kuli lata 20. działała przy Gimnazjum i Liceum 12. ZDH im. T. Kościuszki lata 20. jedna z aktywniejszych drużyn 28. ZDH im. Zawiszy Czarnego lata 20. przy Szkole Powszechnej nr 1 30. ZDH im. ks. Józefa Poniatowskiego lata 30. — 15. ZDH im. Stanisława Żółkiewskiego lata 30. przy Gimnazjum i Liceum Koedukacyjnym 17. ZDH im. Romualda Traugutta lata 30. — Drużyna przy Szkole Handlowej lata 30. — Drużyny harcerek (np. im. Emilii Plater) od lat 20. podległe Hufcowi Harcerek
Wykaz obozów i zlotów w latach 1917–1939
Obozy letnie (1917–1939) Rok Opis 1918 Pierwszy obóz (miejsce nieznane) 1920 Służba pomocnicza w wojnie polsko-bolszewickiej 1921 Trzytygodniowy obóz harcerek w Niegowonicach 1922 Obozy w Łękawie (98 harcerzy) 1923 Obóz szkoleniowy w Łękawie 1926 Obóz na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej 1928 Obóz w okolicach Poraja 1930 Obóz drużynowych w Podzamczu 1932 Obóz w Beskidach 1932 Obóz 23 ZDH i 30 ZDH na Centurii 1933 Obóz harcerek w Rabsztynie 1934 Obóz hufca w Tatrach 1938 Obóz w Janowie k. Częstochowy
Kolonie harcerskie (1917–1939) Rok Opis 1930 Kolonia harcerek ŻDH w Jastrzębiu k. Muszyny 1931 Kolonie harcerek w Muszynie Górnej 1936 Kolonia harcerek w Rycerce Górnej 1936 Kolonie harcerskie w Ryczowie 1938 Kolonie w Ryczowie
Zloty harcerskie (1917–1939) Rok Wydarzenie 1929 Zlot Narodowy w Poznaniu 1935 Jubileuszowy Zlot w Spale 1937 Zlot hufców zagłębiowskich w Sosnowcu
Harcerstwo w Zawierciu w latach 1939–1945 Harcerze wobec wybuchu wojny Już wiosną 1939 roku harcerze Hufca Ziemi Zawierciańskiej mieli świadomość nadciągającego zagrożenia. W sierpniu tego roku rozpoczęto działania wspierające ewakuację ludności, kopanie rowów obronnych oraz pełnienie służb wartowniczych w mieście. W ostatnich dniach sierpnia harcerze pomagali na dworcu kolejowym, kierując zmobilizowanych żołnierzy do punktów zbiorczych. 1 września 1939 roku, tuż po rozpoczęciu wojny, harcerze nadal prowadzili swoje działania, w tym służbę łącznikową i sanitarną. W kolejnych dniach, po wkroczeniu wojsk niemieckich do Zawiercia, instruktorzy harcerscy i starsi harcerze zaczęli organizować działalność konspiracyjną. Wielu z nich ukryło mundury i zniszczyło dokumenty harcerskie, aby uniknąć represji ze strony okupanta.
Działalność konspiracyjna Już od pierwszych miesięcy okupacji zawierciańscy harcerze włączyli się w działalność konspiracyjną, współpracując m.in. z organizacją „Orzeł Biały” oraz Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), a później z Armią Krajową (AK). Kluczową rolę odegrał ostatni przedwojenny komendant hufca, Stanisław Sus, który wspólnie z innymi instruktorami (m.in. Wiktorem Uhlem, Marianem Bobotkiem, Stanisławem Rudzkim) organizował Szare Szeregi w Zawierciu. Ważnym elementem działalności harcerzy było kolportowanie podziemnej prasy i ulotek. Harcerki i harcerze zajmowali się dystrybucją gazetki „Płomień” oraz innych wydawnictw podziemnych. W redagowanie i organizację kolportażu zaangażowane były m.in. komendantka hufca żeńskiego Urszula Leszczyńska oraz instruktorki Józefa Ważanka-Jabłczyńska i Henryka Brzozowska-Czaplowa.
Szare Szeregi w Zawierciu W końcu września 1939 roku władze ZHP podjęły decyzję o przejściu do działalności konspiracyjnej pod nazwą Szare Szeregi. W strukturach konspiracyjnych hufiec zawierciański funkcjonował pod kryptonimem „Czworaki” i liczył około 30 harcerzy. Jego członkowie działali w różnych formach oporu: jako łącznicy, kolporterzy, uczestnicy akcji sabotażowych i członkowie grup bojowych. Harcerze brali także udział w akcjach małego sabotażu, takich jak malowanie antyniemieckich haseł na murach czy niszczenie symboli okupacyjnych. W 1940 roku wielu harcerzy zostało aresztowanych przez gestapo. Do najbardziej tragicznych wydarzeń należała fala aresztowań w dniach 30 kwietnia i 1 maja 1940 roku, podczas której gestapo zatrzymało około 90 osób, w tym członków Szarych Szeregów. Wielu z nich trafiło do więzień i obozów koncentracyjnych, gdzie poniosło śmierć.
Harcerki w konspiracji Harcerki z Zawiercia również odegrały znaczącą rolę w ruchu oporu. Oprócz kolportażu prasy podziemnej uczestniczyły w organizowaniu pomocy dla więźniów oraz udzielaniu wsparcia rodzinom osób represjonowanych. Urszula Leszczyńska, komendantka hufca żeńskiego, została aresztowana i osadzona w więzieniu, gdzie organizowała zajęcia edukacyjne i prowadziła działalność patriotyczną wśród współwięźniarek. Zginęła w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau w 1943 roku.
Organizacja „Płomień” Szczególnie ważną rolę w działalności konspiracyjnej zawierciańskiego harcerstwa odegrała organizacja młodzieżowa „Płomień”. Skupiała ona harcerzy i sympatyków harcerstwa, którzy zajmowali się redagowaniem, powielaniem i kolportażem podziemnej gazetki pod tym samym tytułem. „Płomień” stał się symbolem walki ideowej i wychowawczej prowadzonej w warunkach okupacyjnych. W strukturach „Płomienia” działali m.in. harcerze i harcerki związani wcześniej z Hufcem Zawiercie Męskim i Żeńskim, a także personel Szkoły Handlowej. Gazetka była kolportowana wśród młodzieży i dorosłych, budząc nadzieję i podtrzymując ducha walki. Zaangażowanie w tę działalność często kończyło się aresztowaniami i wyrokami śmierci.
Straty harcerstwa zawierciańskiego W latach 1939–1945 zawierciańskie harcerstwo poniosło ogromne straty. Wielu harcerzy i instruktorek zostało zamordowanych w obozach koncentracyjnych, więzieniach gestapo oraz podczas działań partyzanckich. Do najbardziej znanych ofiar należeli: Fryderyk Bereza – harcerz zastępu „Żubrów”, za działalność w „Płomieniu” stracony w Berlinie w 1942 roku. Stanisław Sus – ostatni przedwojenny komendant hufca harcerzy, członek Szarych Szeregów i AK, zamordowany w obozie Gusen w 1941 roku. Urszula Leszczyńska – komendantka hufca harcerek, zginęła w Auschwitz-Birkenau w 1943 roku. Marian Bobotek – harcerz Szarych Szeregów, zamordowany w obozie Gusen w 1941 roku. Wiktor Uhl – zastępca komendanta hufca, członek „Płomienia”, zmarł w więzieniu w Sosnowcu w 1943 roku. ks. Bolesław Wajzler – zwyczajowy naczelnik zawierciańskiego harcerstwa męskiego i żeńskiego, zm. 8 marca 1941 w KL Auschwitz.