thumb|250px|Stela 1

El Baúl – prekolumbijskie stanowisko archeologiczne położone w południowo-zachodniej części Gwatemali w departamencie Escuintla. Jeden z ośrodków cywilizacji Majów. Wraz ze stanowiskami Bilbao i El Castillo wchodzi w skład Strefy Archeologicznej Cotzumalhuapa.

Opis Stanowisko znajduje na wyżynie około 50 km od wybrzeża Pacyfiku i około 4 km na północ od Santa Lucía Cotzumalguapa, w pobliżu wulkanu Fuego.

Centralne miejsce zajmuje akropol pełniący funkcję ceremonialno-administracyjną z monumentalnymi platformami i piramidami schodkowymi. Około 500 m na północ od niego znajduje się boisko do gry w piłkę, do którego prowadzą kamienne groble. Archeolodzy odkryli ponadto liczne warsztaty obróbki obsydianu i składowiska odpadów, co wskazuje na długotrwałą działalność rzemieślniczą.

Badania archeologiczne sugerują również, że El Baúl pełniło rolę obronną w północnej części rejonu Cotzumalhuapa, dzięki wykorzystaniu naturalnych barier terenowych i kontroli dostępu do mostów i grobli.

Historia Pierwsze ślady osadnictwa na terenie El Baúl datowane są na okres preklasyczny (ok. 900–400 p.n.e.). Mieszkańcy korzystając z żyznych gleb wulkanicznych rozwijali rolnictwo uprawiając maniok, kukurydzę i fasolę. Funkcjonował również lokalny handel obsydianem i ceramiką.

Około 400 roku p.n.e. miasto stało się jednym z kluczowych ośrodków w południowej Gwatemali. Zaczęły pojawiać się pierwsze monumentalne rzeźby, kamienne platformy i stele. Wzrosła również liczba miejsc obróbki obsydianu w porywaniu do sąsiednich osad, co świadczy o rosnącym znaczeniu miasta w wymianie surowców.

W okresie klasycznym El Baúl wraz z Bilbao i El Castillo tworzyło centrum kultury Cotzumalhuapa. Wzniesiono akropol, dwie kamienne drogi o długości ponad 2 km łączące wszystkie ośrodki, a także mosty i system zbiorników wodnych. Na stelach i ołtarzach pojawiły się wczesne formy hieroglifów i reliefów.

Po 900 roku n.e. miasto zaczęło podupadać w wyniku wewnętrznych napięć, braku gruntów uprawnych oraz zmian klimatycznych. Budowle popadły w ruinę, a część z nich została zasypana warstwami pyłu wulkanicznego, co z jednej strony utrudniło ich odkrycie, a z drugiej ochroniło przed erozją.

Odkrycie i badania Pierwsze wzmianki o El Baúl zaczęły pojawiać się w końcu XIX wieku, jednak jego odkrycie przypisuje się brytyjskiemu archeologowi Alfredowi Percivalowi Maudslayowi, który sporządził pierwszą dokumentację. Podczas ekspedycji do południowo-zachodniej Gwatemali, przeprowadzonej w latach 1895–1899, sporządził pierwsze szczegółowe opisy, rysunki i fotografie stanowiska. Wyniki tych badań opublikował w tomie Antiquities będącego częścią encyklopedii Biologia Centrali-Americana (1889–1902).

W latach 30. XX wieku brytyjski badacz John Eric Sidney Thompson przeprowadził pierwsze badania stratygraficzne datując rozwój miasta. Swoje wyniki opublikował w czasopiśmie American Antiquity, w którym przedstawił chronologię ceramiczną i powiązania głównych ośrodków regionu Cotzumalhuapa.

Po II wojnie światowej prace kontynuowali badacze z Gwatemalskiego Instytutu Antropologii i Historii. Rozpoczęto wówczas serię badań powierzchniowych i stratygraficznych, w ramach których analizowano układ akropolu, sieć dróg i umocnienia obronne.

W latach 1997–2001 pod kierownictwem Oswaldo Chinchilla Mazariegosa przeprowadzono wykopaliska m.in. na akropolu badając kamienne platformy, systemy drenażu oraz ceramikę. Ponadto zidentyfikowano obronny charakter tarasów oraz zrekonstruowano sieć komunikacyjną między El Baúl, Bilbao i El Castillo. Rezultaty prac przedstawiono na XI Sympozjum Badań Archeologicznych w Gwatemali w 1998 roku.

Sztuka thumb|Rzeźba jaguara lub pumy

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech kultury Cotzumalhuapa jest sztuka z El Baúl, która na tle Mezoameryki wyróżnia się realizmem i bogactwem szczegółów. Postacie ludzkie przedstawione są z niezwykłą dbałością o proporcje, anatomię i mimikę. Wiele scen ukazuje biegnących wojowników, tancerzy, sceny walki oraz rytuały. Same reliefy natomiast, często ukazują historię w kilku „kadrach” na jednej kamiennej płycie, co jest rzadkością w sztuce Majów. Styl z El Baúl rozprzestrzenił się na wybrzeżu Pacyfiku i wyżynach Gwatemali, docierając do zachodniego Salwadoru.

W mieście powstawały także monumentalne ołtarze i rzeźby, czasem przedstawiające postacie w maskach lub hełmach. Stworzono również wiele stel, których zakres tematyczny, forma przedstawień oraz brak dat i inskrypcji odróżniał je od innych majańskich stel z tego samego okresu.

Wyjątkiem jest jedynie Stela 1, która według niektórych archeologów posiada jedną z najstarszych dat zapisanych w długiej rachubie. Pomimo częściowych uszkodzeń badacze datują ją na 6 marca 37 roku n.e. (7.19.15.7.12). Wykonany na niej relief, przedstawia ukazanego z profilu króla kapłana z bogato zdobionym nakryciem głowy oraz ceremonialnym nożem w prawej ręce. Nad jego głową rozpościera się ornament chmur, w którym zauważalne są formy przypominające glify.

Przypisy

Kategoria:Miasta Majów w Gwatemali