Irena Białówna (ur. w Carycynie, zm. 7 lutego 1982 w Białymstoku) – polska lekarka, żołnierz ZWZ-AK o pseudonimie „Bronka”, więźniarka niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych Auschwitz-Birkenau, Ravensbruck i Groß-Rosen, posłanka na Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej II kadencji w latach 1957–1961.
Życiorys Urodziła się 3 listopada 1900 w Carycynie. Jej rodzicami byli Józef Biały i Kazimiera z rodu Kobylińskich. Ojciec był z zawodu inżynierem kolejnictwa, matka pracowała jako nauczycielka. Para miała pięcioro dzieci.
W 1918 roku Białówna zdała egzamin maturalny w Jelcu. Po ukończeniu szkoły pracowała jako przedszkolanka. W 1920 roku rozpoczęła studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu w Woroneżu. W sierpniu 1921 roku rodzina przeprowadziła się do Polski. W tym samym roku Białówna rozpoczęła studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego. Na IV roku studiów prowadziła studenckie koło pediatryczne w klinice kierowanej przez prof. Mieczysława Michałowicza. 20 czerwca 1927 roku uzyskała dyplom doktora.
Pomimo propozycji nie zdecydowała się podjąć pracy na Uniwersytecie Warszawskim. Po odrzuceniu oferty w 1927 roku wraz z rodziną zamieszkała przy ul. św. Rocha 2 w Białymstoku. Do wybuchu wojny pracowała jako lekarz szkół powszechnych, a jako wolontariusz również jako lekarka w szpitalu miejskim św. Rocha oraz jako organizatorka letnich kolonii dla dzieci z rodzin biednych i patologicznych. Od 1 stycznia 1939 roku pracowała jako lekarz pediatra w Ubezpieczalni Społecznej w Białymstoku. We wrześniu 1939 roku została mianowana ordynatorem Oddziału Chorób Zakaźnych.
Po zajęciu Białegostoku przez wojska sowieckie wraz z dr Anną Ellert kierowała szpitalem dziecięcym przy ul. Fabrycznej w Białymstoku. Po utworzeniu getta szpital przeniesiono do budynku przy ul. Warszawskiej 15. W szpitalu (faktycznie będącym domem dziecka) przebywało ok. 100 dzieci pochodzenia polskiego, żydowskiego i sowieckiego. Ponadto Irena Białówna i Anna Ellert prowadziły dwa nielegalne zakłady opiekuńcze dla dzieci pochodzenia żydowskiego. Jeden z nich mieścił się przy szpitalu, drugi (przeznaczony dla dzieci powyżej trzeciego roku życia) przy ul. Sitarskiej.
Pod koniec lipca 1941 roku wstąpiła do Związku Walki Zbrojnej, przyjmując pseudonim „Bronka”. Jako żołnierz ZWZ-AK sprawowała funkcję szefa Wojskowej Służby Kobiet w Sztabie Obwodu Białystok-Miasto, następnie została przeniesiona do pracy w Sztabie Obszaru ZWZ Nr 2 Białystok, gdzie sprawowała funkcję kwatermistrza i skarbnika. Poprzez Polski Czerwony Krzyż zbierała pieniądze dla ofiar wojny i więźniów. W jej mieszkaniu mieścił się jeden z punktów kontaktowych Szefa Sztabu Obszaru Armii Krajowej.
12 marca 1942 roku została aresztowana przez gestapo. W sierpniu lub we wrześniu 1942 roku trafiła do więzienia Urzędu Komendanta Policji i Służby Bezpieczeństwa w Białymstoku przy ul. Mikołaja Kopernika, gdzie pomagała w akcji opanowania epidemii tyfusu plamistego. Podczas pracy sama uległa zakażeniu.
Po wyzdrowieniu 26 kwietnia 1943 roku została przewieziona do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie otrzymała numer 43114. Skierowano ją do pracy w izbie przyjęć w blokach nr 18 i 24. Przyczyniła się do utworzenia w obozie oddzielnego baraku szpitalnego dla chorych dzieci.
W styczniu 1945 roku, podczas ewakuacji obozu, trafiła do transportu wiozącego grupę 35 dzieci do niemieckiego nazistowskiego obozu dla polskich dzieci w Łodzi. W związku z tym, że w momencie transportu Łódź została zajęta przez Armię Czerwoną, transport przekierowano do obozu w Ravensbruck. Po pewnym czasie Białównę ewakuowano do Groß-Rosen, zaś pod koniec marca 1945 roku Białówna została ewakuowana do podobozu w Neubrandenburgu, gdzie przebywała do końca kwietnia. W maju 1945 roku nawiązała kontakt z i przy jego pomocy została ewakuowana do Szwecji (według innego źródła Białówna została ewakuowana do Szwecji w kwietniu). 25 września 1945 roku przyleciała do Warszawy, stamtąd udała się pociągiem do Białegostoku.
Od 15 października 1945 roku pracowała jako wizytatorka higieny szkolnej oraz lekarz pediatra w Ubezpieczalni Społecznej. 1 stycznia 1946 roku przyjęła obowiązki referenta do spraw matki i dziecka w Wydziale Zdrowia Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku. W latach 1946–1973 pełniła funkcję dyrektora w Centralnej Wojewódzkiej Poradni Matki i Dziecka oraz Specjalistycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej nad Matką, Dzieckiem i Młodzieżą. W latach 1952–1953 pełniła funkcję ordynatora dziecięcego .
W latach 1957–1961 była bezpartyjną posłanką na Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej II kadencji. Była członkinią Komisji Zdrowia i Kultury Fizycznej oraz Komisji Spraw Socjalnych.
Z inicjatywy Ireny Białównej, 15 czerwca 1959 roku przy ulicy Wołodyjowskiego 2 w Białymstoku został otworzony Ośrodek Pediatrii Społecznej i Położnictwa. Budynek, w którym umieszczono ośrodek, został podarowany przez szwedzką organizację Rädda Barnen, współdziałającą z UNICEF. Ze względu na fundatora ośrodek był powszechnie nazywany „domkiem szwedzkim”. W Ośrodku odbywały się szkolenia pielęgniarek i lekarzy przez Białównę.
W kwietniu 1972 roku przeszła na emeryturę. Do 1975 roku pracowała na część etatu w Specjalistycznym Zespole Opieki Zdrowotnej. W 1979 roku opublikowała wspomnienia z pobytu w Auschwitz-Birkenau na łamach „Przeglądu Lekarskiego”. Zmarła 7 lutego 1982 w Białymstoku. Została pochowana w grobie rodzinnym na cmentarzu farnym w Białymstoku.
Została odznaczona Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę (1938), a po 1945 również Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Upamiętnienia Od 20 grudnia 1990 roku jest patronką jednej z ulic w Białymstoku. Ponadto jest patronką Szkoły Podstawowej nr 52 w Białymstoku (wcześniej Publicznego Gimnazjum Nr 31) oraz domu dziecka nr 2 w Białymstoku. Imię Ireny Białównej nosił również „domek szwedzki” przy ul. Wołodyjowskiego, rozebrany na przełomie listopada i grudnia 2017 roku. Irena Białówna pojawia się utworze „Pocztówki z miasta B.” białostockiego rapera Ciry. W zorganizowanym w 2000 roku przez białostocką „Gazetę Wyborczą” plebiscycie „Białostoczanin XX wieku” Białówna zajęła czwarte miejsce, ustępując Ludwikowi Zamenhofowi, Jerzemu Maksymiukowi i prof. Marianowi Szamatowiczowi. W 2019 roku w plebiscycie „Człowiek stulecia”, zorganizowanym z okazji stulecia powrotu Białegostoku do Polski, Irena Białówna znalazła się wśród dziesięciu uhonorowanych białostoczan. W grudniu 2020 roku na ścianie budynku szkolnego, należącego do Szkoły Podstawowej nr 20 im. gen Władysława Sikorskiego w Białymstoku powstał mural upamiętniający ks. Stanisława Suchowolca, Zenona Borowskiego, Ludwika Zamenhofa, Irenę Białównę i Bronisławę Winnicką.
Przypisy
Linki zewnętrzne Wspomnienia poświęcone dr Irenie Białównej, opublikowanej w serwisie YouTube przez Mediatekę Centrum Ludwika Zamenhofa
Kategoria:Absolwenci Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Polscy pediatrzy Kategoria:Kobiety – żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Więźniowie KL Auschwitz Kategoria:Więźniowie KL Ravensbrück Kategoria:Odznaczeni Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Ludzie urodzeni w Wołgogradzie Kategoria:Ludzie związani z Białymstokiem Kategoria:Urodzeni w 1900 Kategoria:Zmarli w 1982 Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Farnym w Białymstoku