Śląskie Centralne Archiwum Ewangelickie we Wrocławiu (niem. Evangelisches Zentralarchiv in Breslau) – instytucja Niemieckiego Kościoła Ewangelickiego funkcjonująca w latach 1934-1945 zajmująca się gromadzeniem, przechowywaniem, zabezpieczaniem, opracowywaniem i udostępnianiem ewangelickich materiałów archiwalnych z terenu Śląska.
Historia Początki archiwum sięgają roku 1933, kiedy to dyrektor Śląskiego Ewangelickiego Związku Prasowego (Evangelisches Presseverband) Walter Schwarz (1886–1957) zwrócił się do generalnego superintendenta prowincji śląskiej Otto Zänkera (1876–1960) z inicjatywą założenia archiwum ewangelickiego o charakterze centralnym dla całego Śląska. Stanowisko O. Zänkera było przychylne, dlatego 12 lutego 1934 roku W. Schwarz otrzymał polecenie utworzenia centralnego archiwum ewangelickiego. Należy również dodać, że pięć dni później, czyli 17 lutego, biskup zlecił także utworzenie biblioteki kościelnej o charakterze centralnym dla całej prowincji śląskiej. Dyrektorem tych instytucji został Walter SchwarzE. Lindner, Das Evangelische Zentralarchiv für die Kirchenprovinz Schlesien 1934–1945, [w:] Kirche und Staat im 19. und 20. Jahrhundert, red. W. Eger, Neustadt an der Aisch 1968, s. 271.. Pierwsza wzmianka o archiwum centralnym znalazła się w dekrecie z 10 kwietnia 1934 roku dotyczącym przekazania akt kościelnych sprzed 1800 roku do nowo utworzonego archiwum centralnegoAbgabe von Kirchenbuchern an das Evangelische Zentralarchiv der Kirchenprovinz Schlesien, „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Schlesien”, Jg. 81, Nr. 7, 1934, S. 61–62..
Siedziba archiwum w latach 1934-1939 mieściła się w budynku Śląskiego Ewangelickiego Związku Prasowego na ul. Podwale Świdnickie 29 we Wrocławiu, a następnie przeniesioną ją do nieruchomości na ul. Parkowej 1/3, która została zakupiona przez wrocławski konsystorz ewangelicki specjalnie w tym celu. W archiwum zorganizowano magazyny z ognioodpornymi szafami, pokoje dla pracowników oraz czytelnięA. Radziejewska, Śląskie Centralne Archiwum Ewangelickie we Wrocławiu (1934-1945) – rekonesans badawczy [w:] Rozprawy i studia (t. 1290), Zarządzanie dokumentacją – aspekty prawne i historyczne, red. K. Flaga-Gieruszyńska, P. Gut, P. Frąckowiak, Szczecin 2023, s. 50–51..
Od 1936 roku pod auspicjami archiwum, funkcjonował Instytut im. Johanna Hessa, którego celem była popularyzacja badań naukowych dotyczących śląskiego Kościoła ewangelickiegoE. Lindner, Das Evangelische Zentralarchiv für die Kirchenprovinz Schlesien 1934–1945, [w:] Kirche und Staat im 19. und 20. Jahrhundert, red. W. Eger, Neustadt an der Aisch 1968, s. 276..
Od 1937 roku w ramach tej instytucji funkcjonowały dwa wydziały ksiąg metrykalnych (Kirchenbuchstellen): jeden prowincjonalny, drugi miejski. Ich zadaniem była realizacja wniosków o poszukiwania genealogiczne, co było następstwem polityki rasowej III Rzeszy, a konkretnie Ustawy o przywróceniu zawodowej służby cywilnej z 7 kwietnia 1933 r., która wprowadziła tzw. certyfikat aryjskiReichsgesetzblatt, Teil I, Jg. 1933, Nr 34, Gesetz zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums vom 7. April 1933, Art. 3.. Odtąd wszystkie osoby posiadające status urzędnika państwowego musiały przedstawić zaświadczenie, które miało potwierdzać, że urzędnik nie miał przodków wyznania żydowskiego (tzw. małe świadectwo pochodzenia (kleine Abstammungsnachweis). W przypadku urzędników NSDAP należało wykazać swoje pochodzenie począwszy od 1800 roku (a w przypadku kandydatów do SS od 1750 roku). Było to tzw. wielkie świadectwo pochodzenia (große Abstammungsnachweis)D. Schulle, Das Reichssippenamt. Eine Institution nationalsozialistischer Rassenpolitik, Berlin 2001, s. 86–87.. Powołanie tych dwóch komórek organizacyjnych wynikało z faktu zgromadzenia przez archiwum ksiąg metrykalnych z łącznie 136 śląskich parafii ewangelickich. Celem ten centralizacji nie było wyłącznie zabezpieczenie ksiąg, lecz także odciążenie urzędów parafialnych od ogromnej liczby wniosków o badanie pochodzenia. Gdyby wspomniane wydziały nie zostały utworzone, istniałoby realne zagrożenie przejęcia ksiąg metrykalnych przez władze III RzeszyA. Radziejewska, Śląskie Centralne Archiwum Ewangelickie we Wrocławiu (1934-1945) – rekonesans badawczy [w:] Rozprawy i studia (t. 1290), Zarządzanie dokumentacją – aspekty prawne i historyczne, red. K. Flaga-Gieruszyńska, P. Gut, P. Frąckowiak, Szczecin 2023, s. 49–51..
Śląskie Centralne Archiwum Ewangelickie we Wrocławiu zakończyło swoją działalność wraz z ewakuacją Wrocławia w styczniu 1945 roku. Wcześniej zabezpieczono najcenniejsze archiwalia wywożąc je na prowincję. W wyniku działań wojennych wiele materiałów archiwalnych uległo zniszczeniu lub zaginęło. Zasób pozostawiony w siedzibie archiwum został po wojnie przejęty przez Archiwum Państwowe we WrocławiuE. Lindner, Das Evangelische Zentralarchiv für die Kirchenprovinz Schlesien 1934–1945, [w:] Kirche und Staat im 19. und 20. Jahrhundert, red. W. Eger, Neustadt an der Aisch 1968, s. 279..
Zasób archiwum Podstawową część zasobu archiwum tworzyły księgi metrykalne, które w większości przypadków były przekazywane w depozyt przez parafie ewangelickie. Ponadto gromadzono spuścizny śląskich biskupów i pastorów, akta rozwiązanych związków kościelnych, towarzystw i szkół oraz materiały archiwalne wytworzone przez wrocławski konsystorz. Interesującą część zasobu stanowiły fotografie śląskich budynków ewangelickich oraz pastorów, które gromadzono od początku istnienia archiwum w ramach osobnego archiwum zdjęć. Bardzo trudne jest oszacowanie wielkości zasobu archiwum w poszczególnych latach jego istnienia, jednak wiadomo, że w 1943 roku było to 6262 jednostek archiwalnych i 3888 fotografii zindeksowanych geograficznie i rzeczowoE. Lindner, Das Evangelische Zentralarchiv für die Kirchenprovinz Schlesien 1934–1945, [w:] Kirche und Staat im 19. und 20. Jahrhundert, red. W. Eger, Neustadt an der Aisch 1968, s. 273–274.A. Radziejewska, Śląskie Centralne Archiwum Ewangelickie we Wrocławiu (1934-1945) – rekonesans badawczy [w:] Rozprawy i studia (t. 1290), Zarządzanie dokumentacją – aspekty prawne i historyczne, red. K. Flaga-Gieruszyńska, P. Gut, P. Frąckowiak, Szczecin 2023, s. 51..
Przypisy
Kategoria:Historia Wrocławia