Ilybius subtilis – gatunek wodnego chrząszcza z rodziny pływakowatych i podrodziny Agabinae. Zamieszkuje Europę i Syberię.
Taksonomia Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1837 roku przez Wilhelma Ferdinanda Erichsona pod nazwą Agabus subtilis. Jako miejsce typowe wskazano Marchię Brandenburską. Friedrich-August von Gebler w 1848 roku opisał go niezależnie pod nazwą Agabus altaicus jako miejsce typowe wskazując syberyjski Zmieinogorsk.
I. subtilis tworzy w obrębie rodzaju grążak grupę gatunków erichsoni wraz z podobnymi I. erichsoni i I. balkei.
Morfologia Owad dorosły Chrząszcz o owalnym i stosunkowo szerokim w zarysie, niezbyt mocno sklepionym ciele długości od 9,5 do 11,5 mm. Ubarwienie ma lśniąco czarne, bez plam na pokrywach. Przedplecze ma przednie kąty z wycięciami na zewnętrznych krawędziach i zaostrzonymi, wyraźnie wygiętymi dozewnętrznie wierzchołkami. Obrzeżenie boków przedplecza jest szerokie w części tylnej i zwęża się ku przodowi, zanikając przy przednich kątach. Na powierzchni pokryw występują nakłucia ułożone w nieprzerwanych lub nieznacznie przerywanych szeregach. Mikrorzeźba pokryw ma postać siateczki o drobnych, mniejszych niż u I. erichsoni oczkach zbliżonych rozmiarami do nakłuć i, z wyjątkiem tyłu pokryw wypełnionych rzeźbą dodatkową. Przedpiersie cechuje się słabiej niż u I. erichsoni sklepionym wyrostkiem międzybiodrowym. Boczne części zapiersia (skrzydełka) są szerokie i mają trójkątne wierzchołki. Odnóża tylnej pary u samca mają stopy o członach od pierwszego do czwartego wklęśniętych przy tylnych krawędziach i jakby obrzeżonych oraz o krótkich pazurkach. Przednie odnóża samców mają pazurki wewnętrzne z dolną krawędzią wyraźnie wystającą kątowo. Samcze genitalia różnią się do tych u I. erichsoni dłuższymi paramerami i dłuższym, węższym, słabiej w przedniej części zagiętym płatem środkowym (prąciem).
Larwa Pierwsze stadium larwalne osiąga około 9,5 mm długości ciała. Ma ono zarys wrzecionowaty z tylną połową trochę szerszą niż w przypadku I. erichsoni. Głowa ma 1,1 mm długości, wyraźnie ku przodowi rozbieżne krawędzie boczne i jest ciemnobrunatna z niemal niewidocznymi plamkami przyszwowymi nadustka. Kąty ciemieniowe są wyraźne. Szyja jest do 3,5 raza szersza niż dłuższa, węższa niż u I. erichsoni. Tułów ma ciemnobrunatne tergity. Tergity odwłoka są trochę jaśniejsze, w tylnej części odwłoka szersze i krótsze niż u I. erichsoni. Przedostatni segment odwłoka jest ponad półtorakrotnie szerszy niż dłuższy, a ostatni stożkowaty z zaokrąglonym szczytem, znacznie węższy niż u I. erichsoni. Szczecinki tergalne są bardzo krótkie i niemal niedostrzegalne, acz dłuższe niż u I. erichsoni. Przysadki odwłokowe są tylko półtorakrotnie dłuższe niż ostatni segment odwłoka. Szczecinki cerkalne mają trochę większą długość niż u I. erichsoni.
Drugie stadium larwalne osiąga do 13,5 mm długości i od 1,8 do 1,9 mm szerokości. Jest ono wyraźnie smuklej zbudowane niż u podobnego I. erichsoni. Ubarwienie wierzchniej strony jest brunatne do brunatnoczarnego, jednolite, czasem tylko ze słabo zaznaczonymi, jaśniejszymi plamkami przy szwie nadustka. Głowa ma około 1,4 mm długości, od 1,45 do 1,5 mm szerokości, równoległe boki z wygięciem w części tylnej, wyraźne kąty ciemieniowe, od pięciu do siedmiu drobnych kolców ciemieniowych i niewyraźne punktowanie. Czułki cechują się stosunkowo długim i rozdętym członem pierwszym. Aparat gębowy ma krótkie żuwaczki i dość słabo wykształcone, krótsze niż u I. erichsoni głaszczki. Szyja odgraniczona jest od głowy ciemnym nibyszwem. Szerokość szyi wynosi od 0,85 do 0,9 mm, będąc czterokrotnie większą niż jej długość. Przedplecze osiąga od 2,6 do 2,7 mm szerokości i od 1,15 do 1,2 mm długości. Na tergitach występują krótkie, delikatne szczecinki krynalne i niemal niedostrzegalne szczecinki wtórne. Uda ostatniej pary mają krótszy niż u I. erichsoni szereg kolców. Końcowy segment odwłoka jest stożkowaty z zaokrąglonym szczytem. Długość przysadek odwłokowych jest o około ⅓ większa od długości ostatniego segmentu odwłoka. Ich wierzchołkowy człon jest zredukowany, nie dłuższy niż 0,1 długości członu nasadowego. Dosiebne szczecinki cerkalne wyraźnie skoncentrowane są u nasady przysadek odwłokowych. Wierzchołkowe szczecinki cerkalne nie przekraczają ćwierci długości przysadki.
Trzecie stadium larwalne osiąga od 13,5 do 20 mm długości ciała. Jego kształt jest mocniej spłaszczony i słabiej rozszerzony pośrodku niż u I. erichsoni. Ubarwienie wierzchniej strony jest oliwkowobrunatne do ciemnobrunatnego ze słabo zaznaczonym, jaśniejszym wzorem obejmującym m.in. dwa szeregi plamek na bokach puszki głowowej czy plamkowanie tergitów. Głowa ma od 2,2 do 2,3 mm długości, co stanowi nieco mniej niż jej szerokość. Ma ona nieco zbiegające się ku przodowi boczne brzegi z dość mocnymi wygięciami w tyle, stosunkowo wydatne kąty ciemieniowe, od 7 do 10 kolców ciemieniowych i stosunkowo gęste, słabo zaznaczone punktowanie. Szeroka, czteroktornie szersza niż dłuższa szyja odgraniczona jest od głowy ciemnym nibyszwem. Ostatni segment odwłokowy jest pękaty i tępo zakończony. Przedplecze jest półtorakrotnie szersze niż dłuższe i mniej więcej tak długie jak śródplecze i zaplecze mierzone razem. Odwłok ma segment przedostatni nieco wydłużony, a ostatni o ćwierć dłuższy niż szeroki, pękaty, stożkowaty i tępo zakończony. Przysadki odwłokowe zwykle nie przekraczają długością ostatniego segmentu odwłoka. Dosiebne szczecinki cerkalne wyraźnie skoncentrowane są nasady przysadek odwłokowych. Długość szczecinek cerkalnych wynosi 1/5 długości przysadki.
Ekologia i występowanie Owad ten zasiedla lasy, skraje lasów i torfowiska. Bytuje w drobnych, często okresowych zbiornikach z zalegającym na dnie butwiejącym listowiem i bez roślin lub ze skąpą roślinnością w postaci turzyc, mchów czy traw, w tym w kałużach, bajorkach, młakach i leśnych rowach. W okresach suszy osobniki dorosłe przenoszą się do większych, nieodległych od lasów zbiorników wodnych oraz do miejsc o spokojnym nurcie w niewielkich ciekach wodnych.
Larwy obserwuje się od marca do czerwca. Niewykluczone, że występuje drugie ich pokolenie we wrześniu. Bytują wśród gnijących szczątków roślinnych na dnie zbiornika. Zimowanie ma miejsce w ściółce lub pod mchami w stadium dorosłym.
Gatunek palearktyczny. W Europie znany jest z Francji, Niemiec, Szwajcarii, Austrii, Włoch, Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Estonii, Łotwy, Litwy, Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Białorusi, Ukrainy oraz europejskiej części Rosji, w Azji zaś z syberyjskiej części Rosji.
Na „Czerwonej liście gatunków zagrożonych Republiki Czeskiej” umieszczony jest jako gatunek bliski zagrożenia wymarciem (NT).
Przypisy
Kategoria:Pływakowate Kategoria:Chrząszcze Europy Kategoria:Chrząszcze Rosji Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1837 roku