thumb|Zestaw odważników kuchennych o masie od 2 funtów do 1/4 uncji thumb|Masa produktów spożywczych w Stanach Zjednoczonych podawana jest zwykle w funtach lub uncjach. thumb|Waga pokazująca ciężar w funtach Avoirdupois (skrót: lub ) – układ jednostek masy wchodzący w skład brytyjskiego (imperialnego) oraz . Jego podstawową jednostką jest funt, który odpowiada w przybliżeniu 0,454 kilograma, a dzieli się na 16 uncji.
Układ w przeszłości znajdował się w powszechnym użyciu w imperium brytyjskim. Jest nadal powszechnie stosowany w Stanach Zjednoczonych. Używany jest także w Wielkiej Brytanii i niektórych innych krajach, m.in. w Kanadzie, choć w mniejszym lub większym stopniu wyparty został tam przez system metryczny.
to podstawowy, acz niejedyny, układ jednostek masy w anglosaskich systemach miar. Istnieje również układ , tradycyjnie stosowany w złotnictwie i numizmatyce, oraz (), który był niegdyś stosowany w farmaceutyce (zasadniczo wyszedł z użycia). We wszystkich trzech systemach korzysta się z funtów i uncji, jednak ich wartość jest różna (1 funt = funta lub funta aptekarskiego; 1 uncja = uncji lub uncji aptekarskiej). Wspólna dla tych układów jest jedynie wartość najmniejszej jednostki – grana (ziarna).
Historia System pojawił się w Anglii najprawdopodobniej w XIII lub XIV wieku. Popularność zyskał w pierwszej kolejności wśród kupców trudniących się handlem wełną – uncja odpowiadała bowiem uncji stosowanej wówczas we Włoszech, stanowiących ważny rynek zbytu dla angielskich tkanin. Z czasem system ten rozpowszechnił się na inne gałęzie handlu, wypierając inne układy jednostek masy, w których jednostkami również były funty i uncje, aczkolwiek różnie definiowane. Jego atutem była wysoka podzielność liczby 16, która pozwalała na łatwe obliczenie masy towaru po podziale na 2, 4, 8 lub 16 części (w przeciwieństwie np. do funta hanzeatyckiego, odpowiadającego 15 uncjom).
Sama nazwa pochodzi od frazy w języku starofrancuskim, , oznaczającej „towary (sprzedawane) na wagę”. Sugeruje ona, że wraz z wprowadzeniem tego systemu, rozpowszechniła się praktyka określania ilości sprzedawanego towaru przez jego ważenie, a nie, jak wcześniej, poprzez ich objętość.
Najwcześniejsze odniesienie do jednostek pojawiło się w angielskim prawodawstwie w 1532 roku. Już od 1497 roku kolejni monarchowie angielscy, począwszy od Henryka VII usiłowali wprowadzić ustandaryzowany układ jednostek masy, bazujący na zestawie wzorców. Niejasności co do relacji między poszczególnymi jednostkami, jak i defekty w procesie odlewniczym sprawiły, że dopiero zestaw brązowych wzorców wykonanych w 1588 roku, za panowania Elżbiety I, zapewnił trwały i wiarygodny standard dla układu . Zestaw ten, przechowywany w urzędzie skarbu (), pozostawał w użyciu nieprzerwanie do 1824 roku.
W Stanach Zjednoczonych pierwsza oficjalna definicja funta została przyjęta w 1830 roku; opierała się na wzorcu przechowywanym w Mennicy Stanów Zjednoczonych. W 1893 roku dokonano redefinicji funta w oparciu o międzynarodowy system metryczny (1 funt = 0,4535924277 kilograma).
W Wielkiej Brytanii definicja funta opierała się na wzorcu przechowywanym w Londynie do 1963 roku. Jednak już w 1898 roku oficjalnie przyjęto tam przelicznik 1 funt = 0,45359243 kilograma, a więc odmienny od tego obowiązującego w Stanach Zjednoczonych. Rozbieżność między oboma systemami miar została rozwiązana wraz z uzgodnieniem w 1959 roku międzynarodowej definicji funta (w Wielkiej Brytanii przyjętej w 1963 roku), zgodnie z którą odpowiada on 0,45359237 kilograma.
Współczesne użycie Układ jest powszechnie używany w Stanach Zjednoczonych w praktycznie wszystkich dziedzinach, z wyjątkiem nauki, medycyny i administracji rządowej.
Według wyników ankiety przeprowadzonej w 2022 roku przez YouGov 88% Amerykanów podaje masę ciała w funtach, a 6% – w kilogramach. Podając masę przedmiotów, 85% osób stosuje funty i uncje, a 9% – kilogramy i gramy. Odsetek respondentów stosujących jednostki był najniższy wśród najmłodszej grupy wiekowej (18–29 lat) – 70% zadeklarowało, że podaje masę ciała w funtach (16% w kilogramach), a 65%, że podaje masę przedmiotów w funtach i uncjach (20% w kilogramach i gramach).
W Wielkiej Brytanii system jest często używany w życiu codziennym, jednak w wielu dziedzinach został wyparty przez jednostki metryczne. W latach 60. XX wieku rząd brytyjski podjął działania mające na celu przyjęcie systemu metrycznego, wzmożone w kolejnych dekadach w związku z przystąpieniem do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (1973). Zmiany zostały wdrożone tylko w niektórych dziedzinach, w szczególności w handlu – od 1995 roku masa towarów paczkowanych musi być wyrażona w systemie metrycznym, a od 2000 roku podobny wymóg dotyczy towaru sprzedawanego luzem. Dopuszczalne jest podawanie masy w obu systemach jednocześnie, jednak zapis w jednostkach imperialnych nie może wyróżniać się ponad zapis metryczny.
W ankiecie YouGov przeprowadzonej w 2022 roku w Wielkiej Brytanii 72% respondentów zadeklarowało, że podaje masę ciała w kamieniach i funtach (24% w kilogramach), a 47%, że stosuje funty i uncje przy podawaniu masy przedmiotów (48% – kilogramy i gramy). Wśród najmłodszych ankietowanych (18–29 lat) popularność jednostek imperialnych była znacznie niższa – 47% stwierdziło, że korzysta z nich przy podawaniu masy ciała (44% używa kilogramów), a 11% przy podawaniu masy przedmiotów (81% podaje ją w kilogramach i gramach).
W wielu dawnych koloniach brytyjskich brytyjski system miar (wraz z nim jednostki ) został praktycznie całkowicie wyparty przez system metryczny. W Australii, Nowej Zelandii i Południowej Afryce nastąpiło to w latach 70. XX wieku, w rezultacie realizowanych w tych krajach programów rządowych. Podobne działania były prowadzone w tym samym czasie w Kanadzie i choć kraj ten formalnie przyjął system metryczny, jednostki są tam nadal szeroko stosowane w życiu codziennym.
Jednostki Podstawą układu jest funt (), którego współczesna definicja opiera się na układzie SI – 1 funt jest równy dokładnie 0,45359237 kilograma. Pozostałe jednostki stanowią jego ułamek lub wielokrotność:
Funt dzieli się na 16 uncji () lub 256 drachm (, w bryt. ang. wariantowo ) lub 7000 granów (ziaren; ).
Jednostki większe od funta są odmienne w systemie brytyjskim i amerykańskim. W systemie brytyjskim używane są: kamień (), równy 14 funtom, (), równa 2 kamieniom lub 28 funtom, oraz cetnar (), równy 4 ćwierciom lub 112 funtom. W systemie amerykańskim kamienie i ćwierci nie są stosowane, zaś cetnar odpowiada 100 funtom. W obu systemach funkcjonuje również tona (), równa 20 cetnarom. W związku z rozbieżną definicją cetnara, również ona ma odmienną wartość (1 tona amerykańska = 2000 funtów, a 1 tona angielska = 2240 funtów).
Brytyjska definicja cetnara i tony bywa używana w niektórych (niewielu) dziedzinach także w Stanach Zjednoczonych. Dla rozróżnienia od ich amerykańskich odpowiedników, w języku angielskim jednostki brytyjskie określa się wówczas mianem „długich” () lub „brutto” (), a amerykańskie – „krótkich” () lub „netto” (). W języku polskim jednostki te rozróżnia się wzajemnie (oraz od tony metrycznej), dodając przymiotnik „angielski/a” lub „amerykański/a”.
+ Zestawienie jednostek w układzie Nazwa polska Nazwa angielska Skrót angielski Przelicznik Przelicznik metryczny Uwagi gran lub ziarno 1 gran = funta 1 gran ≈ 64,8 mg drachma , (bryt.) – 1 drachma = grana = funta 1 drachma ≈ 1,77 g uncja 1 uncja = 16 drachm = funta 1 uncja ≈ 28,3 g funt (w liczbie mnogiej: ) 1 funt = 16 uncji 1 funt ≈ 0,454 kg kamień 1 kamień = 14 funtów 1 kamień ≈ 6,35 kg Tylko w brytyjskim systemie miar 1 ćwierć = 2 kamienie = 28 funtów 1 ćwierć ≈ 12,7 kg Tylko w brytyjskim systemie miar cetnar (amerykański) , , 1 cetnar = 100 funtów 1 cetnar ≈ 45,4 kg Tylko w amerykańskim systemie miar cetnar (angielski) , , 1 cetnar = 4 ćwierci = 112 funtów 1 cetnar ≈ 50,8 kg Zasadniczo tylko w brytyjskim systemie miar; sporadycznie używany również w Stanach Zjednoczonych. tona (amerykańska) , , , 1 tona = 20 cetnarów amerykańskich = 2000 funtów 1 tona ≈ 907 kg Tylko w amerykańskim systemie miar tona (angielska) , , – 1 tona = 20 cetnarów angielskich = 2240 funtów 1 tona ≈ 1016 kg Zasadniczo tylko w brytyjskim systemie miar; sporadycznie używana również w Stanach Zjednoczonych.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Anglosaskie jednostki masy