Miasto duchowne – kategoria ośrodka miejskiego w historii Polski, będącego własnością instytucji kościelnej: biskupa, kapituły katedralnej, klasztoru lub innej osoby prawnej Kościoła katolickiegoMichał Słomski, Sieć miast kościelnych ziem polskich Korony w XVI wieku. Przyczynek do problematyki, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 77, 2016, s. 427–456Ryszard Szczygieł, Miasta prywatne w Polsce od XIV wieku do 1772 roku, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 77, 2016. Miasto duchowne stanowi część szerszej grupy tzw. miast prywatnych, w odróżnieniu od miast królewskich należących do domeny monarszejZdzisław Noga, Miasta prywatne w sieci miejskiej Korony i WKL w XV–XVI wieku, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 77, 2016.
Definicja i terminologia Pojęcie "miasto duchowne" odnosi się do ośrodka miejskiego, którego właścicielem była instytucja kościelna. W literaturze stosuje się także terminy "miasto kościelne" lub "miasto prywatne duchowne". Własność kościelna nad miastami była formą realizacji uprawnień majątkowych Kościoła katolickiego w dawnej Polsce.
Miasto duchowne należy odróżnić od miasta szlacheckiego (własność rycerstwa) oraz miasta królewskiego (własność władcy). Charakteryzowało się specyficzną organizacją prawno-administracyjną wynikającą z kościelnego charakteru własności.
Geneza Własność kościelna nad miastami sięga średniowiecza i wiązała się z kolonizacją na prawie niemieckim w XIII–XIV wieku. Miasta duchowne powstawały w wyniku: nadania królewskiego – władcy przekazywali ziemie instytucjom kościelnym z prawem lokacji lokacji przez hierarchów kościelnych – biskupi i opaci lokowali miasta na własnych dobrach darowizn możnowładczych – szlachta przekazywała ośrodki miejskie klasztorom i kapitułom.
Liczebność i rozmieszczenie W XVI wieku na ziemiach Korony istniało około 101 miast duchownych, co stanowiło 17% spośród 645 miast lokowanych. Dla porównania: miasta królewskie – 36%, szlacheckie – 47% sieci miejskiej.
Cztery miasta były współwłasnością dwóch instytucji kościelnych: Czerwińsk, Skarbimierz, Skrzynno i Grzybowo.
Rozkład regionalny Najwięcej miast duchownych odnotowano w: województwie sandomierskim – 25 (24,5%) województwie chełmińskim – 4 (28,5%) województwie brzeskimkujawskim – 3 (23%).
Najwięksi właściciele arcybiskupi gnieźnieńscy – 13 biskupi krakowscy – 12 biskupi poznańscy – 10 biskupi płoccy – 6 biskupi włocławscy – 5.
Organizacja Miasto duchowne funkcjonowało na podstawie przywilejów lokacyjnych nadawanych przez właściciela kościelnego. Przywileje obejmowały: prawo miejskie (zwykle magdeburskie) organizację władz miejskich kompetencje rady i wójta obowiązki mieszkańców wobec właścicielaAndrzej Wyrobisz, Rola miast prywatnych w Polsce w XVI–XVII wieku, "Przegląd Historyczny", t. 65, 1974, z. 1, s. 19–46.
Przykłady Łowicz (arcybiskupi gnieźnieńscy) Sulejów (cystersi sulejowscy) Uniejów (arcybiskupi gnieźnieńscy) Jędrzejów (cystersi jędrzejowscy) Pułtusk (biskupi płoccy) Sławków (biskupi krakowscy) Miechów (bożogrobców miechowskich) Wolbórz (biskupi włocławscy).
Znaczenie Miasto duchowne stanowiło ośrodek administracyjny, gospodarczy i kulturalny, łącząc funkcje miejskie z religijnymi: stabilne zarządzanie dzięki Kościołowi ośrodek kultu i edukacji rozwój handlu i rzemiosła.
Upadek System miast duchownych przetrwał do 1772 (I rozbiór); ostatecznie zlikwidowany w okresie rozbiorów przez sekularyzację dóbr kościelnych.
Przypisy
Bibliografia Michał Słomski, Sieć miast kościelnych ziem polskich Korony w XVI wieku, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" 77 (2016), s. 427–456 Ryszard Szczygieł, Miasta prywatne w Polsce od XIV wieku do 1772 roku, "Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych" 77 (2016) Andrzej Wyrobisz, Rola miast prywatnych w Polsce w XVI–XVII wieku, "Przegląd Historyczny" 65:1 (1974), s. 19–46
Zobacz też Miasto prywatne Prawo magdeburskie Prawo lokacyjne
Kategoria:Historia miast w Polsce Kategoria:Historia Kościoła katolickiego w Polsce Kategoria:Miasta I Rzeczypospolitej