Europejska Sieć Instytucji Archiwalnych Zajmujących się Aktami Tajnych Służb (ang. European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files) – międzynarodowa organizacja zrzeszająca instytucje archiwalne z państw Europy Środkowo-Wschodniej, powołana w grudniu 2008 roku. Jej celem jest koordynacja i wymiana doświadczeń w zakresie zabezpieczenia, udostępniania oraz badania akt dawnych tajnych służb państw komunistycznych.
Historia Sieć została powołana w Berlinie w grudniu 2008 roku z inicjatywy Federalnego Pełnomocnika ds. Akt Państwowej Służby Bezpieczeństwa NRD (tzw. Instytut Gaucka). Jej utworzenie miało na celu stworzenie platformy współpracy instytucji archiwalnych, które zarządzają aktami tajnych służb komunistycznych w Europie.
Pierwszymi członkami były instytucje z Bułgarii, Czech, Niemiec, Polski, Rumunii, Słowacji i Węgier. W 2021 roku do sieci przystąpiła Albania.
Cele i działalność Do głównych zadań Sieci należy: wymiana doświadczeń pomiędzy instytucjami członkowskimi, opracowywanie wspólnych standardów dostępu i ochrony materiałów archiwalnych, wspieranie badań naukowych nad funkcjonowaniem aparatu represji w krajach bloku wschodniego, promocja przejrzystości historycznej oraz prawa obywateli do wiedzy o działaniach dawnych służb specjalnych.
Jednym z najważniejszych projektów Sieci jest portal internetowy Security Archives, prezentujący informacje o zasobach archiwalnych oraz zasadach dostępu w poszczególnych krajach.
Przewodnictwo w Sieci pełni rotacyjnie jedna z instytucji członkowskich. W latach 2024–2025 funkcję tę sprawuje Instytut Pamięci Narodowej z Polski.
Przedstawiciele instytucji członkowskich spotykają się regularnie na dorocznych konferencjach i warsztatach, podczas których omawiane są kwestie dostępu do dokumentów, digitalizacji zasobów, ochrony danych osobowych oraz wspólnych projektów badawczych. Spotkania odbywały się m.in. w Berlinie, Warszawie, Bukareszcie, Bratysławie i Budapeszcie.
Sieć uznawana jest za ważne forum współpracy dla instytucji zajmujących się archiwami tajnych służb w Europie Środkowo-Wschodniej. Ułatwia badania naukowe, wspiera edukację historyczną oraz przyczynia się do rozliczeń z przeszłością totalitarną.
Jednocześnie funkcjonowanie Sieci napotyka na szereg wyzwań. Należą do nich m.in. zróżnicowane regulacje prawne dotyczące ochrony danych osobowych, ograniczenia w jednolitym udostępnianiu dokumentów oraz trudności w finansowaniu i digitalizacji zbiorów.
Członkowie Do Sieci należą instytucje archiwalne z następujących państw:
Stali członkowie Albania – Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH), Bułgaria – Комисия по досиетата (pełna nazwa: Комисия за разкриване на документите и за обявяване на принадлежност на български граждани към Държавна сигурност и разузнавателните служби на Българската народна армия – КРДОПБГДСРСБНА), Czechy – Ústav pro studium totalitních režimů (ÚSTR) oraz Archiv bezpečnostních složek (ABS), Niemcy – Der Bundesbeauftragte für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen Deutschen Demokratischen Republik (BStU), Polska – Instytut Pamięci Narodowej (IPN), Rumunia – Consiliul Naţional pentru Studierea Arhivelor Securităţii (CNSAS), Słowacja – Ústav pamäti národa (ÚPN), Węgry – Állambiztonsági Szolgálatok Történeti Levéltára (ÁBTL).
Obserwatorzy – instytucje stowarzyszone Estonia – Archiwum Narodowe Estonii, Łotwa – Archiwum Narodowe Łotwy, Litwa – Litewskie Archiwum Służb Specjalnych, Ukraina – Państwowe Archiwum Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, Słowenia – Archiwum Republiki Słowenii.
Publikacje W ramach działalności Sieci wydawane są materiały podsumowujące funkcjonowanie i podstawy prawne instytucji członkowskich. Najobszerniejszym opracowaniem jest zbiorczy tom: European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files. A Reader on the Legal Foundations, Structures and Activities (drugie wydanie poprawione), przygotowany przez Bundesarchiv i współpracujące instytucje. Publikacja zawiera opis podstaw prawnych działania archiwów, ich struktur organizacyjnych, aktywności badawczej i edukacyjnej, a także dokument założycielski Sieci („Foundation Paper”) oraz adresy instytucji członkowskich.
Zobacz też Platforma Europejskiej Pamięci i Sumienia
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Organizacje międzynarodowe