mały|Zofia Milińska-Szwojnicka z mężem Antonim Szwojnickim, ok. 1932 Zofia Milińska-Szwojnicka ps. Zofia, dr Zofia, Janina, Ciotka Zofia (ur. 11 kwietnia 1892 w Kielcach, zm. w 1975 w Gdyni) – polska lekarka (spec. bakteriologia, serologia, epidemiologia, immunologia) i mikrobiolog, żołnierz Armii Krajowej, działaczka konspiracyjna, opiekunka cichociemnych, uczestniczka powstania warszawskiego.
Urodziła się 11 kwietnia 1892 roku w Kielcach, w rodzinie przemysłowca Edwarda Milińskiego (1859–1931) i jego żony Zofii, z domu Kallenbrun. Była jedną z czterech córek – jej siostry to Stanisława Światłowska (1894–1988, żona mjr. Jana Światłowskiego), Aurelia Lewandowska (malarka) i Janina Skupieńska.
Ukończyła czteroklasową pensję w Łodzi, maturę uzyskała w Gimnazjum Klasycznym w Krakowie. W 1910 roku rozpoczęła studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego, które zakończyła w 1917 roku, zdając egzaminy doktorskie.
W czasie I wojny światowej, jako lekarz, podjęła pracę w laboratorium przy Wojskowym Szpitalu Epidemicznym nr 2 w Łobzowie, gdzie pod kierunkiem prof. Mariana Gieszczykiewicza badała przypadki czerwonki i cholery. Z Łobzowa została wysłana do laboratorium bakteriologicznego w Pergine we Włoszech, gdzie zajmowała się badaniem malariiŚwiadectwa pracy Zofii Milińskiej-Szwojnickiej z laboratoriów w Łobzowie i Pergine zaginęły podczas powstania warszawskiego..
Po powrocie do kraju pracowała w laboratorium bakteriologiczno-serologicznym Zakładu Bakteriologii Twierdzy Kraków, którego kierownikiem był prof. Józef Kostrzewski.
mały|Zofia Milińska-Szwojnicka w Państwowym Zakładzie Higieny, Warszawa, ok. 1937 mały|Zofia Milińska-Szwojnicka (po lewej), Warszawa, 1945
Praca w Państwowym Zakładzie Higieny W 1919 rokuOd 1 maja 1919 roku. została powołana przez ówczesnego ministra zdrowia prof. Tomasza Janiszewskiego na stanowisko asystentki naukowej w Państwowym Centralnym Zakładzie Epidemiologicznym w Warszawie, przemianowanym w 1923 roku na Państwowy Zakład Higieny. Pracowała najpierw w Dziale Wyrobu Szczepionek pod kierunkiem dr. Ludwika Rajchmana, a następnie w Dziale Bakteriologii Ogólnej i Medycyny DoświadczalnejWarszawski Kalendarz Lekarski na r. 1929, cz. III: Informacyjna, red. Lucjan Birencwajg, s. 35. pod kierunkiem prof. Ludwika Hirszfelda. W roku 1930 kierowała Pracownią Diagnostyczną Wassermana, prowadząc badania nad antygenami kiły, rzeżączki, bąblowicy, twardzieli i mononukleozy zakaźnej. Wyspecjalizowała się w metodach diagnostycznych opartych na miareczkowaniu antygenów. W czasie prowadzonych w Kopenhadze międzynarodowych badań nad standaryzacją odczynów kiłowych Zofia Milińska została nazwana „technicznym fenomenem”. Opracowała też metodę odchylenia dopełniacza i potwierdziła jej skuteczność w diagnostyce rzeżączki i płonicyM. Gromulska, Pierwsze kobiety zatrudnione w PZH 1919—1925 — uczone asystentki, genialne laborantki i ciche wolontariuszki, w: Roczniki Państwowego Zakładu Higieny, 1998/4, s. 401—408.. Opublikowała na ten temat kilka prac naukowych w czasopismach polskich i zagranicznychZob. Wybrane publikacje naukowe.. W Państwowym Zakładzie Higieny pracowała 25 lat, do wybuchu powstania warszawskiego.
W 1923Data ślubu: 30 grudnia 1923 roku. roku wyszła za mąż za Antoniego Szwojnickiego, lekarza Wojska Polskiego i pediatrę, który wówczas zajmował stanowisko starszego lekarza 21 Warszawskiego Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy”.
II wojna światowa Podczas okupacji niemieckiej od września 1939 roku Zofia Milińska-Szwojnicka brała czynny udział w konspiracji jako łączniczka więzienna, roznosząc grypsy rodzinom aresztowanych.
Jej mąż, Antoni Szwojnicki, w czasie kampanii wrześniowej dostał się do niewoli sowieckiej i został osadzony w Starobielsku. Wiosną 1940 roku został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w Charkowie.
W listopadzie 1940 roku Zofia została zaprzysiężona i wstąpiła do Wojskowej Służby KobietNr legitymacji AK: 1875., gdzie była w zarządzie Komitetu Organizacyjnego i prowadziła Komórkę Więzienną odpowiedzialną za przekazywanie grypsów oraz wysyłanie paczek szczepionek i lekarstw na Pawiak i do obozów koncentracyjnych. W roku 1942 stworzyła Komórkę Sanitarną, w ramach której organizowała i szkoliła patrole sanitarne. Zajmowała się też kolportażem konspiracyjnych druków i publikacji (tzw. nielegalnej bibuły) na linii Warszawa–Otwock.
Mieszkanie Szwojnickich przy ulicy Wilczej 22 w Warszawie było punktem konspiracyjnym, zaopatrzonym w radioodbiornik. Odbywało się tam również redagowanie biuletynu „Paski”. W swojej pracowni w laboratorium Państwowego Zakładu Higieny przy ul. Chocimskiej 24 magazynowała materiał sanitarny na okres powstania warszawskiego. Współpracowała z Kierownictwem Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej dostarczając bakterie chorób zakaźnych oraz wytyczne dotyczące dawkowania substancji trujących, które ustalała na podstawie prowadzonych badań toksykologicznych.
Od roku 1943 działała jako „ciotka cichociemnych” (ps. ciotka Zofia) w Referacie Ewakuacji Personalnej KG Armii Krajowej. W jej mieszkaniu odbywała się aklimatyzacja i przystosowanie (tzw. melinowanie) cichociemnych spadochroniarzy Armii Krajowej do warszawskich realiów okupacyjnychCichociemni elita dywersji.
W czasie powstania warszawskiego jako podporucznik AKRozkaz Dowódcy Armii Krajowej nr. 871/1 z dn. 23 września 1944 r. została przydzielona do prowadzenia Szpitala Polowego Warszawa Śródmieście, w tym punktów sanitarnych: „Nowy Świat 12”, „Pasaż Italia” w szpitalu przy ul. Chmielnej 13, „Bracia Jabłkowscy”, a następnie do sztabu 28 Dywizji Piechoty Armii Krajowej pod dowództwem płk. piech. Franciszka Pfeiffera, przy ulicy Widok.
Po upadku powstania wyszła z Warszawy 5 października 1944 roku ze sztabem 28 Dywizji Piechoty jako jeniec wojennyNumer jeniecki 1.745 na prawach kombatantów i została wywieziona do obozów jenieckich: Ożarów, Fallingbostel, Bergen, Mühldorf i Blankenheim, w których przebywała do 8 kwietnia 1945 roku.
Okres powojenny W sierpniu 1945 roku wyjechała do Włoch. Pracowała w Szpitalu Wojennym nr 7 Drugiego Korpusu Polski w Ankonie, prowadząc dział bakteriologiczno-serologiczny w laboratorium klinicznym kierowanym przez dr. Stanisława Hurwicza. W roku 1947 wyjechała z Drugim Korpusem Polskim do Anglii, gdzie pracowała w Szpitalu Polskim nr 6 jako bakteriolog, serolog i parazytolog, jednocześnie zapoznając się z nowymi metodami badań.
Od 18 kwietnia do 6 czerwca 1948 roku przebywała w obozie przejściowym w Szkocji.
Do Polski wróciła 10 czerwca 1948 roku jako repatriantka. W latach 1948–1968Od 15 września 1948 r. do 31 lipca 1968 r. pracowała jako adiunkt i kierownik laboratorium Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Gdańsku, Stacji Krwiodawstwa w Gdańsku i Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Słupsku. Od 1957 roku kierowała Pracownią Bakteriologiczną i Pracownią Wassermana w Wojewódzkiej Stacji Krwiodawstwa w Słupsku oraz Pracownią Bakteriologiczną i Diagnostyczną w Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Pszczynie.
1 sierpnia 1968 roku została przeniesiona na przymusową emeryturę z powodu choroby trwającej ponad trzy miesiące.
Przez ponad 53 lata prowadziła działalność badawczą i dydaktyczną. W latach 1920–1951 opublikowała 37Trzydziestą siódmą pracą jest: A. Łapiński, Z. Szwojnicka, Opracowanie epidemiologiczne kiły z terenu Województwa Gdańskiego na podstawie odczytów serologicznych — praca ta została złożona w PZH Warszawa w roku 1951. prac naukowychSprawozdanie z działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie w roku akademickim 1936/37, red. A. Czyżewicz, Warszawa 1938, s. 69.. Wyróżniała się sumiennością, bardzo wysokim standardem pracy oraz wymagającym podejściem do siebie i swoich podopiecznychPrzegląd Epidemiologiczny, t. XXXVIII, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1984, s. 333..
Wybrane publikacje naukowe Z. Milińska-Szwojnicka, O metodach kłaczkujących w serodiagnostyce kiły, Warszawa 1925Przegląd piśmiennictwa lekarskiego polskiego za rok 1925, wyd. Tow. Lek. Warszawskiego, Warszawa 1925, s. 73. Z. Milińska-Szwojnicka, T. Zawodziński, Próba odchylenia dopełniacza w rzeżączce u kobiet, Warszawa 1930 Z. Milińska-Szwojnicka, Badania nad odczynami kłaczkującemi w kile, Warszawa 1931Z. Milińska-Szwojnicka, Badania nad odczynami kłaczkującemi w kile, Warszawa 1931. Z. Milińska-Szwojnicka, Odczyn citocholowy w płynach mózgowo-rdzeniowych, Warszawa 1932Lekarz wojskowy, t. 20, Ministerstwo Spraw Wojskowych. Departament Zdrowia, Warszawa 1932, s. 60. Z. Milińska-Szwojnicka, Some of the newer flocculation tests in the serodiagnosis of syphilis [Niektóre z nowszych testów flokulacyjnych w serodiagnostyce kiły], Ztschr. f. Immunitätsforsch, Jena 1933Z. Milińska-Szwojnicka, Some of the newer flocculation tests in the serodiagnosis of syphilis [Niektóre z nowszych testów flokulacyjnych w serodiagnostyce kiły], Ztschr. f. Immunitätsforsch, Jena 1933, LXXIX, s.139.Venereal Disease Information, wyd. United States Public Health Service, t. XIV, nr 1, 1/1933, Waszyngton, 1933, s. 160. Z. Milińska-Szwojnicka, T. Epsteinówna, L. Abramowicz, Odczyny zlepne w serodiagnostyce twardzieli, Warszawa 1933Medycyna doświadczalna i społeczna, t. XVII, z. 1–2, wyd. Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 1933, s. 281 (127). Z. Milińska-Szwojnicka, Nowsze odczyny kłaczkujące w serodjagnostyce kiły: odczyn citochol I i ciochol II Sachsa-Witebsky'ego, odczyn skłębienia Müllera i odczyn rozjaśnienia Meinicke'go, Warszawa 1933Medycyna doświadczalna i społeczna, t. XVIII, z. 1–2, wyd. Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 1933, s. 40.Dissertationes inaugurales, Wydanie 58, Uniwersytet Stefana Batorego. Facultas medica, Wilno 1939, s. 16. Z. Milińska-Szwojnicka, Réactions de floculation dans le sérodiagnostic de la syphilis (Réactions de citochol I et II Sachs-Witebsky, de Müller, et d'éclaircissement de Meinicke), Warszawa 1933Medycyna doświadczalna i społeczna, t. XVIII, z. 1–2, wyd. Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 1933, s. 66. W. Halber, Z. Milinska-Szwojnicka, O wpływie temperatury na wynik odczynów serodjagnostycznych w kile, Warszawa 1935Bibliografia polska 1901–1939, t.11, red. G. Federowicz, M. Kaczynska, I. Maziarz, wyd. Biblioteka Narodowa, Warszawa 2009, s. 66. L. Hirszfeld, W. Halber, Z. Szwojnicka, Uber Spezifische und Unspezifische Reaktionen bei Flecktyphus, Krebs und Tuberkulose [O reakcjach specyficznych i niespecyficznych na tyfus, raka i gruźlicę], Warszawa 1935Bibliografia polska 1901–1939, t.11, red. G. Fedorowicz, M. Kaczyńska, I. Maziarz, wyd. Biblioteka Narodowa, Warszawa 2009, s. 463. Z. Milińska-Szwojnicka, B. Raszkes, Wartość krętkowego antygenu (Palligen) w serodiagnostyce kiły, Warszawa 1936Sprawozdanie z działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie w roku akademickim 1936/37, red. A. Czyżewicz, Warszawa 1938, s. 47.Warszawskie czasopismo lekarskie, Rocznik XIII, red. Z. Srebrny, wyd. W. Knappe, Warszawa 1936, str. 5.Warszawskie czasopismo lekarskie, nr 46, 10 grudnia 1936 r., Warszawa 1936, str. 804.Urze̜dowy wykaz druków wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej, wyd. Bibljoteka Narodowa J. Piłsudskiego, 1937, s. 4, 6, 292. Z. Milińska-Szwojnicka et B. Raszkes, La valeur de Eantigene de spirochetes (Palligen) dans le serodiagnostic de la syphilis, Warszawa 1936 Z. Milińska-Szwojnicka, B. Raszkes, Wpływ czasu wiązania dopełniacza na czułość odczynu gonokokowego, Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 1936Z. Milińska-Szwojnicka, B. Raszkes, Wpływ czasu wiązania dopełniacza na czułość odczynu gonokokowego, Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 1936. W. Halber, Z. Milińska-Szwojnicka, B. Raszkes, O wpływie temperatury na wynik odchylenia dopełniacza w kile, Warszawa 1937
Odznaczenia Krzyż Armii Krajowej Odznaka Pamiątkowa Armii Krajowej, nr 2733, przyznana 8 marca 1948 r. Krzyż Zasługi Medal Wojska (dwukrotnie) Medal Zwycięstwa i Wolności 1945
Przypisy
Linki zewnętrzne