Język estoński (est. , wym. ) – język należący do podgrupy języków bałtycko-fińskich, w grupie fińskiej zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej w rodzinie uralskiej.
Językiem tym posługuje się około 1,1 mln osób – przede wszystkim w Estonii (gdzie ma status urzędowego). Blisko spokrewniony jest z językiem fińskim oraz językiem võro, klasyfikowanym niegdyś jako dialekt w obrębie estońszczyzny. Najbliższym jednak jego krewnym z punktu widzenia klasyfikacji genetycznej jest język wotycki, używany przez 21 osób w Rosji.
Jedną z bardziej charakterystycznych i odróżniających język estoński od innych języków cechą, która powoduje duże zainteresowanie wśród językoznawców, jest występowanie krótkich, długich i hiperdługich fonemów, jak np. /toto/, /toˑto/ oraz /toːto/.
Język państwowy
Ten wiersz został zinterpretowany jako wyrażenie pragnienia, aby język estoński został ustanowiony językiem narodowym. Kristjan Jaak Peterson (1801–1822) był pierwszym studentem na wówczas niemieckojęzycznym Uniwersytecie w Tartu, który przyznał się do swojego estońskiego pochodzenia i powszechnie się uważa, że przyczynił się do powstania narodowej literatury estońskiej oraz rozwoju współczesnej estońskiej poezji. Jego urodziny 14 marca są świętowane w Estonii jako Dzień Języka Ojczystego.
W wyniku dominacji Danii, Niemiec, Szwecji i następnie Rosji, od Krucjat Północnych w XIII wieku do 1918 roku nie powstało wiele utworów literackich. Pisanie po estońsku stało się powszechne dopiero w XIX wieku, kiedy rozprzestrzeniła się idea oświeceniowa.
Po zakończeniu wojny estońsko-bolszewickiej estoński został uznany za język państwowy, dlatego że Estonia powstała jako nowy niezależny kraj. Kiedy została zaatakowana i okupowana przez Związek Radziecki podczas II wojny światowej, wraz z językiem rosyjskim estoński stał się jednym z dwóch języków narodowych. W drugiej połowie lat 70. XX w. problem dwujęzyczności nasilił się w dużej mierze. Dzieci uczono już od przedszkola języka rosyjskiego, uznając go za język „przyjaźni narodów”. Pomimo faktu że wówczas nauka estońskiego była obowiązkowa, uważano ją za całkowicie niepotrzebną. Podczas okresu Pierestrojki w czerwcu 1989 roku, kiedy rozpadł się Związek Radziecki, na nowo uznano język estoński za narodowy, z racji tego że ponownie powstała niepodległa republika Estonii. thumb|200px|Książka „Estońska gramatyka” z 1637 r., autor: Heinrich Stahl
Literatura estońska Najstarsze zapisy języka estońskiego datuje się na wiek XIII. Originates Livoniae w Kronice Henryka Łotysza zawiera nazwy różnych miejsc znajdujących się w Estonii, słowa oraz części zdań. Następnym z najstarszych utrwalonych zapisków dotyczących Estonii są tak zwane modlitwy Kullamaa datowane na 1524 i 1528 rok. W 1525 roku została wydrukowana pierwsza księga zapisana po estońsku. Była ona luterańskim manuskryptem, który nigdy nie dotarł w zasięg czytelników, gdyż został zniszczony bezpośrednio po publikacji. Kolejnym dziełem jest luterański katechizm datowany na 1535 rok, który został zapisany zarówno po niemiecku, jak i po estońsku podczas okresu reformacji. W 1637 roku wydrukowano w Niemczech spis gramatyczny do użycia dla księży. Nowy Testament przetłumaczono na południową odmianę języka w 1686 roku (na północną w 1715). Pisanie po estońsku stało się powszechne w XIX wieku w czasie estońskiego oświecenia, kiedy to Kristjan Jaak Peterson dał początek rdzennej literaturze poprzez pisanie patriotycznej i filozoficznej poezji.
Współcześnie za najbardziej znanych i najznamienitszych pisarzy estońskich uważa się Jaana Krossa i Jaana Kaplinskiego.
Klasyfikacja Estoński należy do grupy języków bałtycko-fińskich jako gałąź języków uralskich. Estoński jest blisko spokrewniony z językiem fińskim, używanym po drugiej stronie Zatoki Fińskiej i jest jednym z niewielu języków europejskich nienależących do pnia języków indoeuropejskich, pomimo tego że duży procent słownictwa pochodzi z języka niemieckiego, szwedzkiego, łotewskiego i rosyjskiego, które są językami indoeuropejskimi.
Język estoński ma bardzo silne wpływy germańskie (głównie z niemieckiego i szwedzkiego), około 30% wszystkich słów pochodzi z tych języków, w tym najwięcej z języka dolnoniemieckiego, uznawanego za język niezależny lub za odmianę języka niemieckiegoLiin, Helgi .
Tak jak fiński i węgierski, język estoński jest językiem aglutynacyjnym, ale w przeciwieństwie do nich utracił harmonię samogłosek, choć w starych tekstach można się dopatrzyć jej istnienia.
Alfabet estoński
Współczesny estoński język literacki powstał w XVII wieku. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim. A aB bC cD dE eF fG gH hI iJ jK kL lM mN nO oP pR rS sŠ šZ zŽ žT tU uV vW wÕ õÄ äÖ öÜ üX xY y Co prawda, te litery są używane w wyrazach obcych: C c, F f, Q q, Š š, Z z, Ž ž, W w, X x, Y y.
Gramatyka Rzeczownik W języku estońskim rzeczowniki nie posiadają rodzaju ani rodzajników i odmieniają się przez 14 przypadków, wśród których nie ma ani celownika, ani biernika. Przypadki liczby pojedynczej (z wyjątkiem mianownika oraz partytywu) oraz mianownik liczby mnogiej tworzone są przez dodanie odpowiedniej końcówki fleksyjnej do rdzenia, który stanowi forma dopełniacza liczby pojedynczej.
Pozostałe przypadki liczby mnogiej (z wyjątkiem partytywu) tworzone są przez dodanie odpowiedniej końcówki fleksyjnej do rdzenia, który stanowi forma dopełniacza liczby mnogiej.
Lista przypadków: +PrzypadekPrzykład (l. poj.)KońcówkiZnaczenie (l. p)Przykład (l. mn.) (mianownik) rong ø pociąg rongid (dopełniacz) rongi ø pociągu rongide (czasem jako biernik) rongi -t, -d, -tt, ø (część z) pociągu rongisid sisseütlev rongisse -sse do pociągu rongidesse seesütlev rongis -s w pociągu rongides seestütlev rongist -st z pociągu rongidest (czasem jako celownik) rongile -le na pociąg/pociągowi rongidele alalütlev rongil -l na/przy pociągu rongidel alaltütlev rongilt -lt od pociągu rongidelt saav rongiks; terviseks! -ks (zmiana na) pociąg; na zdrowie! rongideks rajav rongini -ni (odległość do) pociągu rongideni olev rongina -na jako pociąg rongidena ilmaütlev rongita -ta bez pociągu rongideta kaasaütlev rongiga -ga z pociągiem rongidega W pewnych utartych formach odnaleźć można co najmniej dwa dodatkowe przypadki: prolativus ( / ) odznaczający się końcówką -si lub -tsi oraz instructivus ( / ). Do tej kategorii niekiedy wlicza się exessivus () oraz lativus (). Przypadki te są jednak w zaniku i poza sporadycznymi przypadkami prolativusa nie tworzą one nowych wyrazów. Formy takie obecnie są zatem klasyfikowane zasadniczo jako przysłówki.
Przykłady:
prolativus – ręcznie; – paznokciami; – przez morze, morzem; – przez ląd, lądem; – przez lód, lodem; – drogą; – przez telefon, telefonicznie; – pocztą elektroniczną. instruktivus – pieszo; – po pijanemu; – z gołą głową; – boso; – z zamkniętymi oczyma; , – (z) otwartymi oczyma; – tęsknie, niecierpliwie; – (z) drżącymi rękami. exessivus – z domu; – z/od tyłu; – z ziemi.
Przymiotnik Stopień wyższy przymiotników regularnych tworzy się przez dodanie końcówki „-m”, a najwyższy przez dodanie słowa „” przed formą stopnia wyższego.
Przykład stopniowania regularnego przymiotnika „” i nieregularnego „”: +Stopień równyStopień wyższyStopień najwyższyZnaczenie Vana Vanem Kõige vanemStary Hea Parem Parim/kõige paremDobry
Zaimek W języku estońskim wyróżnia się 2 zapisy zaimków osobowych, z których dłuższa jest bardziej oficjalna, a krótsza stosowana w mowie codziennej.
Zaimkiem wskazującym jest wyraz „” – „ten, ta, to”, a w liczbie mnogiej „” – „ci, te”. +Zaimek osobowyZnaczenieZaimek dzierżawczyZnaczenie Mina/maJa Minu/muMój Sina/saTy Sinu/suTwój Tema/taOn, ona Tema/taJego, jej Meie/meMy Meie/meNasz Teie/teWy Teie/teWasz Nemad/nadOni, one NendeIch
Czasownik Bezokolicznik może mieć 2 końcówki „-ma” lub „-da”. Przykład: – zaczynać.
Po odjęciu końcówki bezokolicznika otrzymamy temat czasownika, który jest bardzo istotny w tworzeniu dalszych koniugacji.
Czas teraźniejszy +Os.Forma czasownikaKońcówkaZnaczenie Ma Hakkan -nZaczynam Sa Hakkad -dZaczynasz Ta Hakkab -bZaczyna Me Hakkame -meZaczynamy Te Hakkate -teZaczynacie Nad Hakkavad -vadZaczynają Przeczenia tworzymy, dodając „” (nie) i pozostawiając sam temat czasownika.
– ja nie zaczynam.
Czas przeszły prosty Os.Forma czasownikaKońcówkaZnaczenie Ma Hakkasin -sinZacząłem Sa Hakkasid -sidZacząłeś Ta Hakkas -sZaczął Me Hakkasime -simeZaczęliśmy Te Hakkasite -siteZaczęliście Nad Hakkasid -sidZaczęli Przeczenia tworzy się z „” i imiesłowową formą czasownika (końcówka „-nud”): – ja nie zacząłem.
Czas przeszło-teraźniejszy (ang. ) Buduje się go za pomocą odmiany czasownika „” (być) pełniącego funkcję operatora, oraz dodaniu imiesłowowej końcówki „-nud” do tematu czasownika. Os.Forma czasownika Ma Olen hakanud Sa Oled hakanud Ta On hakanud Me Oleme hakanud Te Olete hakanud Nad On hakanud Przeczenia tworzymy z „” lub ze skróconą formą „”.
Czas zaprzeszły Ma tę samą budowę co czas przeszło-teraźniejszy, lecz czasownik „” odmieniamy w czasie przeszłym.
Określa on czynność, która wydarzyła się przed inną czynnością w przeszłości. Os.Forma czasownikaZnaczenie Ma Olin hakanudZacząłem był Sa Olid hakanudZacząłeś był Ta Oli hakanudZaczął był Me Olime hakanudZaczęliśmy byli Te Olite hakanudZaczęliście byli Nad Oli hakanudZaczęli byli Przeczenia tworzymy albo z „” albo ze skróconą formą „”.
– ja nie zacząłem był.
Czas przyszły W języku estońskim czas przyszły nie istnieje. Przyszłość wyraża się czasem teraźniejszym.
Tryb rozkazujący Tworzy się go najczęściej tematem czasownika. Przeczenia otrzymujemy po dodaniu odmiany „” przed czasownikiem. Os.Forma czasownikaZnaczeniePrzeczenie Sa HakkaZacznij Ära hakka Ta HakakuNiech zacznie Ärgu hakaku Me HakakemZacznijmy Ärgem hakakem Te HakakeZacznijcie Ärge hakake Nad HakakuNiech zaczną Ärgu hakaku
Tryb warunkowy Tworzy się go przez dodanie „k” przed końcówką z czasu przeszłego. Os.Forma czasownikaKońcówkaZnaczenie Ma Hakkaksin -ksinZacząłbym Sa Hakkaksid -ksidZacząłbyś Ta Hakkaks -ksZacząłby Me Hakkaksime -ksimeZaczęlibyśmy Te Hakkaksite -ksiteZaczęlibyście Nad Hakkaksid -ksidZaczęliby Gramatycznie poprawnie jest również stosowanie tylko czasownika w 3 os. l.p. np.: „”.
W przeczeniu stosuje się „” i czasownik w 3 os. l.p.: .
Formy bezosobowe W czasie teraźniejszym formy te mają końcówkę -takse/-dakse, a w przeszłym -ti/-di Forma czasownikaKońcówkaZnaczenie Hakatakse -takseZaczyna się Hakati -tiZaczynano
Liczebniki estońskie Liczebniki główne – jeden – dwa – trzy – cztery – pięć – sześć – siedem – osiem – dziewięć – dziesięć – jedenaście – dwanaście – trzynaście – czternaście – piętnaście – dwadzieścia – dwadzieścia jeden – trzydzieści – czterdzieści – pięćdziesiąt – sto – tysiąc
Liczebniki porządkowe – pierwszy – drugi – trzeci – czwarty – piąty – szósty – siódmy – ósmy – dziewiąty – dziesiąty – jedenasty – dwunasty
Zobacz też Wikipedia estońskojęzyczna
Przypisy
Linki zewnętrzne Margus Sutrop: , , 2004 Mati Erelt, Tiiu Erelt, Kristiina Ross: , , 2007
Filologia estońska: Słownik polsko-estoński i estońsko-polski onLine, kurs języka estońskiego, utwory estońskie, informacje o języku, katalog twórców
Kategoria:Języki ugrofińskie Kategoria:Języki Estonii Kategoria:Języki Finlandii Kategoria:Języki Łotwy Kategoria:Języki Rosji