Bitwa pod Myszyńcem – bitwa powstania styczniowego stoczona pod Myszyńcem 9 marca 1863 r. pomiędzy oddziałem powstańców dowodzonymi przez Zygmunta Padlewskiego a wojskami rosyjskimi płk. Piotra Wałujewa.

Tło bitwy Region Kurpiowszczyzny w pierwszym okresie powstania styczniowego odgrywał istotną rolę strategiczną w organizacji ruchu powstańczego ze względu na zalesienie terenu, sieć wodną i stan dróg. Okoliczności te zapewniały naturalną osłonę dla partyzantki.

W lutym 1863 r. na terenie Puszczy Białej pojawił się oddział powstańczy dowodzony przez Władysława Cichorskiego ps. Zameczek. Szeregi oddziału zostały wzmocnione nowymi ochotnikami, dzięki czemu powiększył swój stan do 2 tys. ludzi. Powstańcy kontrolowali trakt Ostrów Mazowiecka–Wyszków i dokonywali licznych wypadów, m.in. na urząd miejski w Wyszkowie oraz urząd pocztowy w Ostrowi. Działali też w miejscowościach Przetycz, Długosiodło, Goworowo oraz Sulęcin. 28 lutego 1863 r. siły powstańcze zaatakowały rosyjskie wojska stacjonujące w Przetyczy, co skutkowało ucieczką Rosjan, utratą 8 ludzi i kilkunastoma rannymi.

Pod koniec lutego 1863 r. do Puszczy Białej przybył naczelnik wojenny województwa płockiego Zygmunt Padlewski, który czynił przygotowania do skonsolidowania oddziałów powstańczych w regularną formację bojową. Padlewski objął wówczas dowództwo oddziału powstańczego dowodzonego przez Cichorskiego.

Po porażce pod Przetyczą Rosjanie podjęli działania wymierzone w przebywających w Puszczy Białej powstańców. Wobec konsolidacji na tym terenie wojsk rosyjskich Padlewski wycofał się w kierunku północnym, do Puszczy Zielonej.

8 marca 1863 r. Padlewski wraz z oddziałem wkroczył do Myszyńca, gdzie został uroczyście powitany przez miejscową ludność. Symbolicznie dokonano zniszczenia godła carskiego umieszczonego na budynku magistrackim, a funkcjonariusze miejscy złożyli przed Padlewskim przysięgę na wierność Rządowi Narodowemu.

Powstańcy pod dowództwem Padlewskiego dokonali ataku na rosyjską komorę celną w Dąbrowach, gdzie liczono na zdobycie broni. Miało to na celu uzbrojenie kurpiowskich kosynierów. Atak ten nie przyniósł spodziewanych rezultatów. Powstańcy zdobyli nieznaczne ilości broni, amunicji, kilka koni, znaczną ilość wojskowej odzieży. Ujęto 5 strażników, reszta obsady placówki jeszcze przed nadejściem powstańców uciekła do Rozóg.

O przebywających w Myszyńcu powstańcach dowiedziało się carskie dowództwo, które wysłało w kierunku Myszyńca kolumny wojsk z Pułtuska i Łomży pod dowództwem Piotra Wałujewa, dowódcy garnizonu pułtuskiego. Z uwagi na przewagę liczebną i technologiczną wojsk rosyjskich Padlewski przyjął taktykę opartą na wykorzystaniu znajomości terenu oraz morale lokalnej ludności. Oddział powstańczy, oczekując na przybycie wojsk carskich, zajął pozycję ok. 2 km od Myszyńca w kierunku na Czarnię, w pobliżu wsi Surowe, nad strumieniem Trybówka.

Przebieg bitwy Padlewski dysponował dwoma batalionami strzelców. Pierwszy dowodzony był przez Władysława Wilkoszewskiego, liczył ok. 400 osób. Został umieszczony w tyralierze wzdłuż strumienia. Drugi, dowodzony przez ppłk. Karola Fryczego, liczący ponad 300 powstańców, pozostawał w rezerwie. Istotną część sił obu batalionów stanowili kosynierzy. Wojska rosyjskie liczyły 600 piechurów i 300 konnicy oraz baterię dział.

Bitwa rozpoczęła się ok. godziny 10.00, kiedy carskie wojsko zaatakowało pozycje powstańcze. Powstańcy w pierwszej fazie bitwy zdołali utrzymać linię obrony, na co pozwoliło umiejętne wykorzystanie naturalnych przeszkód terenowych. W trakcie walki Padlewski dowiedział się o nadciągających od strony Ostrołęki kolejnych oddziałach rosyjskich. Wiązało się to z perspektywą prowadzenia walki na dwa fronty z dwukrotnie liczniejszym przeciwnikiem. Padlewski podjął wówczas decyzję o wyjściu naprzeciw nadciągającym oddziałom rosyjskim pozostającego w odwodzie batalionu ppłk. Fryczego. Wojska rosyjskie wykorzystały ten moment, spychając walczących powstańców w kierunku wsi Surowe. Wówczas Padlewski podjął ryzykowną decyzję o przeprowadzeniu kontrataku. Zachowanie Padlewskiego w tym etapie bitwy opisał w swoich wspomnieniach Władysław Karbowski:

Szarża powstańców załamała się ok. 20 kroków od linii wroga. Powstańcy zawrócili w nieładzie. Padlewski jeszcze dwukrotnie podrywał powstańców do natarcia, by przełamać pozycje Rosjan. Próby te były bezskuteczne wobec znacznej przewagi wojsk carskich. Z powodu licznych strat zaniechano kolejnych starć. Obie strony ograniczały się do wymiany ognia, nie przypuszczając dalszych ataków. Rosjanie mieli przewagę z uwagi na dysponowanie lepszą bronią palną. W konsekwencji powstańcy zaniechali kontynuowania starcia. Wykorzystując zapadające ciemności i warunki topograficzne, wycofali się w głąb puszczy, przechodząc do Zarąb. Mimo taktycznego odwrotu powstańców Rosjanie zrezygnowali z pościgu. Przyjmuje się, że było to spowodowane zaciętością , z jaką powstańcy stawiali opór.

Skutki i znaczenie bitwy W trakcie sześciogodzinnej walki powstańcy zadali poważne straty wojskom carskim, które szacuje się na ok. 100 zabitych (w tym kilku oficerów0. Oceny co do strat po stronie powstańców są rozbieżne i wahają się między 10 a 63 osobami. Najczęściej podaje się tą drugą liczbę. Wśród zabitych Polaków był dowódca batalionu Władysław Wilkoszewski.

Bitwa myszyniecka wywołała duże wrażenie i należała do jednej z najbardziej znanych w pierwszej fazie powstania styczniowego. Doczekała się wielu relacji i opisów. Podkreślano osobistą odwagę Padlewskiego, który wzbudził podziw i szacunek wśród żołnierzy. Wkrótce po bitwie Padlewski otrzymał stopień pułkownika, a następnie generała.

Władze carskie w ramach represji za udział miejscowej ludności w powstaniu wprowadziły kontrybucje i przymusowe rekwizycje. Wielu Kurpiów zostało zesłanych na Syberię. Myszyńcowi zostały odebrane prawa miejskie, które przywrócone zostały dopiero w 1993 r..

Upamiętnienie mały|Pomnik poległych w bitwie pod Myszyńcem mały|Tablica pamiątkowa w Myszyńcu poświęcona Zygmuntowi Padlewskiemu Bitwa przeszła do lokalnej legendy. Została upamiętniona w wierszu Marii Konopnickiej A w Zielonej, w Myszynieckiej....

W 1932 r. został odsłonięty pomnik bitwy, który został zniszczony przez władze niemieckie w czasie II wojny światowej. Nowy pomnik został odsłonięty w setną rocznicę bitwy w 1963 r.. W 2013 r. został on zastąpiony monumentem, który nawiązuje w formie do pomnika postawionego w okresie międzywojennym.

Przy pomniku odbywają się uroczystości rocznicowe. W 2013 r., w 150. rocznicę starcia, uroczystości obejmowały mszę w kościele w Myszyńcu, złożenie kwiatów i zniczy przez delegacje lokalnej społeczności, w tym Nadleśnictwa Myszyniec, oraz oddanie salw honorowych przez przedstawicielstwo Stowarzyszenia Strzelców Kurpiowskich oraz Ostrołęckiego Stowarzyszenia Historycznego „Czwartacy”. W sali widowiskowej Regionalnego Centrum Kultury Kurpiowskiej w Myszyńcu reprezentacja Zespołu Szkół z Wykrotu zaprezentowała wiersze i pieśni o tematyce powstańczej. W RCKK otwarto wystawę poświęconą historii powstania styczniowego pt. A w Zielonej, w Myszynieckiej....

W 2014 r. w Myszyńcu na skwerze w pobliżu kolegiaty odsłonięto tablicę upamiętniającą Zygmunta Padlewskiego i jego udział w bitwie. Pomnik powstał w ramach projektu pt. Tablice upamiętniające postacie historyczne zasłużone dla Ziemi Kurpiowskiej.

Przypisy

Kategoria:Bitwy powstania styczniowego w województwie płockim Myszyniec