Józef Samulski, ang. Joseph Samulski (ur. 1891 w Rozdrażewie w powiecie krotoszyńskim, zm. 1 lipca 1974 w Val-d’Or w Quebecu) – polski poszukiwacz złota, górnik, przedsiębiorca, pamiętnikarz, żołnierz Armii Hallera, imigrant w Kanadzie.

Życiorys W 1910 r. wyjechał z Rozdrażewa do Ontario w Kanadzie w celach zarobkowych oraz chcąc uniknąć wcielenia do armii pruskiej. Podejmował pracę w różnych zawodach, także jako górnik.

Współtworzył Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” wśród emigrantów polskich w Cobalt w OntarioThe Cobalt Polish Falcons Society. „The Cobalt Lode. Newsletter of the Cobalt Historical Society”. Cobalt Historical Society, Cobalt. Vol. 33, No. 1, January 2024, s. 1–4. [dostęp 2025-10-22]. ..

Od 1913 r. razem ze Stanisławem Szyszką (Stanleyem Siscoe) prowadził poszukiwania złota w Quebecu na wyspie na , późniejszej Myron Momryk: Siscoe, Stanley Edward (named at birth Stanisław Szyszka). W: . Vol. 16. University of Toronto/Université Laval. Year of revision 2021. [dostęp 2025-10-20]. .. Wkrótce doszło do powstania niewielkiego konsorcjum Siscoe Gold Mine. Składało się początkowo z 11 udziałowców – emigrantów polskich pochodzących głównie z okolic Rozdrażewa. Oprócz Stanisława Szyszki należeli do niego: Józef Samulski, Piotr Szyszka (brat Stanisława), Janiec, Feliks Pluta, Andrzej Bała (Bowers), Władysław Głód, Antoni Drygas, Stenclik, Hofman, Feliks Bijakowski. Samulski sprzedał swoje udziały w 1928 r.Barbara Szydłowska-Ceglowa: Literackie i dokumentalne wartości „Pamiętnika” Samulskiego. W: Józef Samulski: Pamiętnik emigranta polskiego w Kanadzie. T. II. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 25. . Po 1923 r., pod kierunkiem Stanisława Szyszki, na wyspie powstała kopalnia złota Siscoe Mine, działająca w latach 1929–1949, należąca do spółki Siscoe Gold Mines Limited, najstarsza i z czasem największa kopalnia złota Quebecu, która osiągnęła największy rozwój w latach 1935–1937Pierre Trudel: Geologie de la mine Siscoe. Projet IREM P-83-21. 5e rapport. Gouvernement du Québec, Direction de la recherche géologique, 1985, s. VI. [dostęp 2025-10-25]. ..

W styczniu 1918 r. w Toronto zaciągnął się na ochotnika do wojska polskiego formowanego w Kanadzie. Po przewiezieniu do Francji walczył m.in. w okolicach Nancy, w Wogezach i Rambervillers. Wiosną 1919 r., już po objęciu dowództwa przez gen. Józefa Hallera, został skierowany wraz z Armią Polską we Francji do Polski, gdzie walczył na wschodzie z oddziałami Symona Petlury, m.in. w rejonie Kowla i Tarnopola. Jesienią spędził kilkutygodniowy urlop u rodziny w Rozdrażewie. Po wygaśnięciu walk wiosną 1920 r. powrócił do Kanady.

Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych poszukiwał złota w Kalifornii, gdzie wraz ze wspólnikiem Billem Hootonem prowadził kopalnię złota w Alleghany w hrabstwie Sierra. Ostatecznie w wyniku niepowodzenia po kilku latach powrócił do Kanady. Był też współwłaścicielem Prospect Hotel w Sudbury w Ontario. Uzyskał obywatelstwo kanadyjskieJolanta Szymkowska-Bartyzel. How Do We Perceive It? Examining Polish Perceptions of Canadian Identity. „Ad Americam: Journal of American Studies”. Institute of American Studies and Polish Diaspora, Jagiellonian University, Krakow. Vol. 4, 2003, s. 13. [dostęp 2025-10-22]. ..

W ciągu swojego życia podróżował po Polsce, Kanadzie, Francji, Wielkiej Brytanii, USA i Meksyku.

Polskę i rodzinny Rozdrażew odwiedził jeszcze raz w 1930 r. Poznał wtedy Małgorzatę Konrady z Dębowca. Para obiecała sobie wówczas ślub, do którego doszło ostatecznie dopiero w 1959 r., po przybyciu Małgorzaty do Kanady.

Nieudane inwestycje spowodowały, że Józef Samulski nie dorobił się wielkiego majątku. Pod koniec życia osiadł wraz z żoną Małgorzatą Konrady (1905–1989) w domu w Val-d’Or, jednak prawie do ostatnich lat wciąż poszukiwał złota. Zmarł 1 lipca 1974 r. Spoczywa wraz z żoną na cmentarzu w Val-d’Or.

Pamiętnik emigranta polskiego w Kanadzie Pamiętnik emigranta polskiego w Kanadzie, zawierający wspomnienia Samulskiego z lat 1910–1959, został spisany w formie rękopisu w trzynastu brulionach (odpowiednik 740 stron maszynopisu)Piotr Kraszewski. Józef Samulski: Pamiętnik emigranta polskiego w Kanadzie. Opr. i wstęp językoznawczy: B. Szydłowska-Ceglowa, wstęp socjologiczny: A. Kwilecki. Ossolineum, Wrocław 1978, 379 ss.. „Przegląd Zachodni”. Instytut Zachodni, Poznań. Nr 3, 1980, s. 169–172.Barbara Szydłowska-Ceglowa: Dialekt wielkopolski w Tworzywie Melchiora Wańkowicza oraz Pamiętnik Józefa Samulskiego jako źródło Tworzywa Melchiora Wańkowicza (rozdział Nie znane źródło Wańkowiczowskiego „Tworzywa”). W tejże: Studia językoznawcze nad pamiętnikami emigrantów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa – Poznań 1988, s. 105 i nast., 123 i nast. i przywieziony do Polski przez artystę fotografika Witolda Chromińskiego, któremu Samulski przekazał go w Val-d’Or przed śmierciąPamiętnik Wielkopolanina z Kanady. „Dziennik Związkowy”. Chicago, Illinois. April 20–21 (piątek–sobota), No. 78, Vol. LXXI, s. 9.. Samulski posługiwał się gwarą wielkopolską z naleciałościami języka angielskiego i niemieckiego. Barwny język i fotograficzna pamięć autora oraz osobisty charakter pamiętnika wpływają na wartość estetyczną, ale też socjologiczną i historyczną pracy.

Tom pierwszy został wydany w 1978 r. a drugi w 1982 r. nakładem Ossolineum przy wsparciu Polskiej Akademii NaukJózef Samulski: Pamiętnik emigranta polskiego w Kanadzie, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, t. I 1978, t. II 1982.. Oba tomy przygotowali pracownicy Zakładu Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu: doc. dr hab. Barbara Szydłowska-Ceglowa, specjalistka w zakresie filologii (opracowanie i wstęp językoznawczy), oraz prof. dr hab. Andrzej Kwilecki (wstęp socjologiczny)Z kroniki naukowej. Kronika Zakładu Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu. „Przegląd Zachodni”. Instytut Zachodni, Poznań. Nr 2, 1979, s. 183.. W 1980 r. ukazała się recenzja pierwszego tomu, obejmującego lata 1910–1926, autorstwa Piotra Kraszewskiego, opublikowana w kwartalniku „Przegląd Zachodni”, a w 1982 r. recenzja Krzysztofa Gebharda w czasopiśmie „Canadian Ethnic Studies” („Etudes Ethniques au Canada”) wydawanym przez Uniwersytet w CalgaryKrzysztof Gebhard. Szydlowska-Ceglowa, ed., „Pamietnik Emigranta Polskiego w Kanadzie, Jozef Samulski” (Book Review). „Canadian Ethnic Studies” („Etudes Ethniques au Canada”). Research Centre for Canadian Ethnic Studies, University of Calgary. Tom 14, wyd. 2, 1982, s. 145. [dostęp 2025-10-20]. .. Barbara Szydłowska-Ceglowa pisała o Samulskim również w książce Studia językoznawcze nad pamiętnikami emigrantów (1988)Barbara Szydłowska-Ceglowa: Studia językoznawcze nad pamiętnikami emigrantów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa – Poznań 1988, s. 4..

Pamiętnik Józefa Samulskiego został wykorzystany jako jedno ze źródeł biogramu Stanisława Szyszki w .

Odniesienia w kulturze Józef Samulski zainspirował Melchiora Wańkowicza do stworzenia postaci literackiej Antoniego Bombika w powieści Tworzywo (1954), zawierającej elementy reportażu (historia „znalezienia złota przez chłopaków z Krotoszyna”), o czym obszernie pisała Barbara Szydłowska-Ceglowa w Studiach językoznawczych nad pamiętnikami emigrantów oraz w Posłowiu do Pamiętnika. W czasie swoich wędrówek po Kanadzie Wańkowicz nawiązał znajomość z Samulskim, mieszkającym wówczas w Val-d’Or, poznał historię odkrycia złota przez przybyszy z Wielkopolski i założenia przez nich kopalni kruszcu, a następnie wykorzystał w swojej powieści odmianę języka polskiego stosowaną przez Samulskiego, będącego pierwowzorem Bombika. Barbara Szydłowska-Ceglowa i sam Samulski uznali ten portret literacki za kontrowersyjny:

Wańkowicz poświęcił Samulskiemu również reportaż pt. Spotkania z pionierami starej Polonii, opublikowany w kwartalniku „Pamiętnikarstwo Polskie” (1972)Melchior Wańkowicz. Spotkania z pionierami starej Polonii. „Pamiętnikarstwo Polskie”. Wydawnictwo Współczesne RSW „Prasa”, Warszawa. Nr 1, 1972, s. 22–26..

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” Kategoria:Ludzie urodzeni w Rozdrażewie Kategoria:Polonia w Kanadzie Kategoria:Polscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Polscy górnicy Kategoria:Polscy przedsiębiorcy XX wieku Kategoria:Polscy przedsiębiorcy polonijni Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-ukraińskiej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1891 Kategoria:Zmarli w 1974 Kategoria:Żołnierze Armii Polskiej we Francji 1917–1919