HMCS Athabaskan – kanadyjski niszczyciel typu Tribal z okresu II wojny światowej. zwodowany w 1941 roku (pierwszy o tej nazwie). Nosił numer burtowy G07. Służył w kanadyjskiej marynarce (Royal Canadian Navy) od 1943 roku. Został zatopiony 29 kwietnia 1944 roku u wybrzeży Francji przez okręty nawodne. Nazwę tę nosił później drugi niszczyciel tego typu.

Za przebieg służby otrzymał dwa wyróżnienia bitewne (battle honours): Arktyka 1943 i kanał La Manche 1944.

Budowa

Po wybuchu II wojny światowej Kanada, będąca wówczas dominium brytyjskim, rozpoczęła poszukiwanie nowoczesnych niszczycieli dla wzmocnienia swojej marynarki. Wybór padł na najsilniejsze brytyjskie jednostki tej klasy – wielkie niszczyciele typu Tribal. Z powodu małego doświadczenia stoczni kanadyjskich, zamówienie na pierwszą parę: „Iroquois” i „Athabaskan” złożono 5 kwietnia 1940 roku w brytyjskiej stoczni Vickers-Armstrong w Newcastle upon Tyne, a potem zamówiono tam jeszcze dwa okręty i cztery w Kanadzie. W konstrukcji niszczycieli budowanych dla Kanady wprowadzono ulepszenia, wynikające z dotychczasowej służby brytyjskich okrętów, w tym zamieniono czwarte podwójne stanowisko dział kalibru 120 mm na nadbudówce rufowej (w pozycji „X”) na stanowisko armat przeciwlotniczych kalibru 102 mm i podwyższono stanowisko działek przeciwlotniczych 40 mm, zamieniając je miejscami z platformą reflektora, a także obniżono drugi komin i dodano balast dla polepszenia stateczności. Ich nazwy podążały za wzorem brytyjskim, odzwierciedlając rdzenne ludy Kanady.

Stępkę pod budowę późniejszego „Athabaskan” położono 31 października 1940 roku, pod numerem stoczniowym 28 (Job No. 4234). Początkowo okręt miał nosić nazwę „Iroquois” i być wodowany jako pierwszy, lecz jego budowa opóźniła się na skutek zniszczeń od nalotów niemieckich i władze kanadyjskie zdecydowały o zamianie nazw okrętów, aby pierwszy był wodowany okręt o nazwie „Iroquois”. Kadłub wodowano 18 listopada 1941 roku już jako „Athabaskan”. Okręt ukończono 3 lutego 1943 roku, jako drugi z kanadyjskich Tribali. Otrzymał nazwę od ludu Atabasków i brytyjski numer burtowy G07.

Opis techniczny

Skrócony opis ogólny Niszczyciele typu Tribal miały architekturę typową dla niszczycieli, z podniesionym pokładem dziobowym na ok. 40% długości kadłuba, lekko wznoszącym się ku dziobowi. Artyleria główna i przeciwlotnicza średniego kalibru była umieszczona w czterech dwudziałowych stanowiskach umieszczonych na pokładzie i piętrze nadbudówek na dziobie i rufie w superpozycji. Spaliny z kotłów były odprowadzane przez dwa kominy – przy czym drugi komin od początku był obniżony o 1,2 m dla polepszenia ostrzału. Stalowy kadłub dzielił się na 16 poprzecznych przedziałów wodoszczelnych. Okręty kanadyjskie miały wyporność standardową: 1927 ts (ton angielskich), a pełną 2519 ts. Długość całkowita okrętów wynosiła 114,9 m, a szerokość: 11,12 m. Zanurzenie przy wyporności pełnej w toku wojny sięgało 4,1 m.

Siłownia okrętowa była w układzie liniowym i mieściła się w trzech kotłowniach i jednej maszynowni. Okręty napędzane były przez dwa zespoły turbin parowych systemu Parsonsa z reduktorami, mieszczące się we wspólnej maszynowni. Maszyny były wyprodukowane w firmie w Wallsend. Turbiny poruszały dwie trzyłopatowe śruby o średnicy 3120 mm. Parę dostarczyły trzy trójwalczakowe kotły parowe wodnorurkowe typu Admiralicji z przegrzewaczami, o ciśnieniu roboczym 21,2 at. Moc projektowa siłowni wynosiła 44 000 KM. Prędkość projektowa wynosiła 36 węzłów przy niepełnym obciążeniu, a 32,5 węzła przy pełnej wyporności. Zapas paliwa na okrętach kanadyjskich wynosił 505 ton mazutu. Zasięg sięgał 5700 mil morskich przy prędkości 15 w., 3200 mil morskich przy 20 w. lub 1200 mil morskich przy prędkości maksymalnej (dane dla okrętów brytyjskich).

Załoga liczyła etatowo 190 osób (dane dla okrętów brytyjskich). Ulegała ona zwiększeniu do 260–300 osób pod koniec wojny.

Uzbrojenie i zmiany Główną artylerię stanowiły początkowo działa kalibru 120 mm Mk XII na podwójnych podstawach CP Mk XIX, osłoniętych maskami. Na kanadyjskich niszczycielach typu Tribal, tak jak na zmodernizowanych okrętach brytyjskich, było sześć dział na trzech podstawach: na pokładzie dziobowym, nadbudówce dziobowej i pokładzie rufowym. Długość lufy wynosiła 5400 mm – 45 kalibrów (L/45). Donośność maksymalna sięgała 15 520 m, kąt podniesienia wynosił od -10° do +40°, a masa pocisku 22,68 kg. Zapas amunicji wynosił 200 pocisków półpancernych na działo oraz 50 burzących z zapalnikiem czasowym do strzelania przeciwlotniczego i 50 oświetlających na okręt (pod koniec wojny udział pocisków burzących w jednostce ognia wzrósł do około połowy).

Od początku zamiast czwartej podstawy dział 120 mm (na nadbudówce rufowej w pozycji „X”) kanadyjskie okręty otrzymały dwie armaty przeciwlotnicze kalibru 102 mm Mk XVI na podwójnej podstawie Mk XIX, skuteczne także przeciw celom nawodnym. Szybkostrzelność dział 102 mm wynosiła do 20 strz/min, kąt podniesienia luf od -10° do +85°.

Małokalibrowa artyleria przeciwlotnicza obejmowała przede wszystkim poczwórnie sprzężone działko automatyczne Vickers 40 mm Mk VIII pom-pom na podstawie Mk VII. Miało ono długość luf: L/39, donośność maksymalną w poziomie 4572 m, a w pionie 3960 m i strzelało pociskami o masie 0,91 kg z prędkością początkową 585 m/s. Kąt podniesienia wynosił od -10° do +80°. Szybkostrzelność praktyczna wynosiła do 98 strzałów na minutę na lufę. W odróżnieniu od brytyjskich okrętów, kanadyjskie Tribale miały lepsze, wyższe umieszczenie działek 40 mm, na podwyższonej platformie nad nadbudówką rufową, dające im większy kąt ostrzału. Od razu też otrzymały automatyczne działka 20 mm Oerlikon zamiast mało skutecznych poczwórnych karabinów maszynowych kalibru 12,7 mm. „Athabaskan” początkowo otrzymał sześć pojedynczych działek tego kalibru, umieszczonych parami: na skrzydłach mostka, na platformie między kominami i na nadbudówce rufowej. Przy okazji remontu uszkodzeń jesienią 1943 roku zamieniono je na sześć podwójnie sprzężonych stanowisk Mk V z napędem mechanicznym (łącznie 12 działek 20 mm), jak na późniejszych okrętach tego typu.

Uzbrojenie torpedowe składało się z jednego poczwórnego aparatu torpedowego QR Mk IX kalibru 533 mm z czterema torpedami parogazowymi Mk IX, o masie materiału wybuchowego 340 kg trotylu. Osiągały one zasięg 12 350 m z prędkością 30 w lub 9600 m z prędkością 36 w. Wprowadzone później torpedy Mk IX* miały zasięg większy o ok. 450 m. Uzbrojenie przeciwpodwodne początkowo według projektu składało się z jednej zrzutni bomb głębinowych i dwóch miotaczy Thornycroft Mk II. Miotacze bomb głębinowych od razu umieszczono o poziom niżej, niż oryginalnie – na pokładzie rufowym. Zapas bomb typowo wynosił 20, przy tym w toku wojny zwiększono go do 30, a ostatecznie do 46.

Wyposażenie i zmiany „Athabaskan” miał przyrządy kierowania ogniem takie jak oryginalne brytyjskie niszczyciele typu Tribal: dalocelownik DCT Mk I w obrotowej wieży na dachu nadbudówki dziobowej i osobny dalocelownik sprzężony z dalmierzem (R/F Director) Mk II(W) na platformie za nim. Od początku kanadyjskie okręty były wyposażane w radary, w tym radar kierowania ogniem Type 285 montowany nad dalocelownikiem, służący przeciwko celom powietrznym i nawodnym. Na maszcie montowano radar dozoru ogólnego Type 291 z anteną w formie litery X. „Athabaskan” i „Iroquois” otrzymały też system identyfikacji swój-obcy Type 242 z anteną określaną potocznie jako „kandelabr”. Standardowo niszczyciele typu Tribal miały hydrolokator (Asdic) typ 144. „Athabaskan” był też wyposażony w radionamiernik wysokiej częstotliwości HF/DF (jako jeden z nielicznych kanadyjskich Tribali). Podczas remontu uszkodzeń między wrześniem a listopadem 1943 roku maszt trójnożny zamieniono na nowy kratownicowy.

Służba II wojna światowa HMCS „Athabaskan” wszedł do służby w Królewskiej Marynarce Kanadyjskiej po ukończeniu i próbach odbiorczych 15 lutego 1943 roku. Niszczyciel został przydzielony do brytyjskiej Floty Metropolii (Home Fleet) z bazą w Scapa Flow, gdzie początkowo miał miejsce okres docierania mechanizmów i załogi. Od 22 lutego bazował w Clyde, pełniąc zadania eskortowe w ramach Dowództwa Północnozachodnich Podejść (NW Approaches). 11 marca został uszkodzony w Greenock przez przycumowany obok zbiornikowiec zaopatrzeniowy „Danmark”, po czym do 21 marca był remontowany na miejscu.

19 czerwca 1943 roku okręt został przebazowany na południe Anglii do dowództwa Plymouth Command w Plymouth, jednakże do 16 lipca był naprawiany w HMNB Devonport po uszkodzeniach w kolizji ze stawiaczem sieci „Bargate” w Scapa Flow 18 czerwca. Działał następnie w Zatoce Biskajskiej. 28 sierpnia został uszkodzony na zachód od Vigo bombą kierowaną Hs 293 z niemieckiego bombowca Do 217E z dywizjonu II/KG 100. Bomba uderzyła w część dziobową z lewej burty, lecz niszczyciel dopłynął o własnych siłach do Plymouth. Zginęło czterech członków załogi, a 37 zostało rannych. Remont w Devonporcie ukończono w listopadzie, przy czym okręt otrzymał nowy maszt kratownicowy.

25 kwietnia 1944 roku „Athabaskan” wyszedł na operację Tunnel w celu zwalczania żeglugi przybrzeżnej w Zatoce Biskajskiej w ramach zespołu Force 26 z krążownikiem HMS „Black Prince” i bliźniaczymi niszczycielami HMCS „Haida”, „Huron” i HMS „Ashanti”. Po godz. 2 w nocy 26 kwietnia na wschód od wysp Sept Îles doszło do bitwy z niemieckimi torpedowcami typu 1939: T24, T27 i T29. Dwa pierwsze zostały uszkodzone, a T29 zatopiony, głównie artylerią „Haidy” i „Athabaskana”.

W nocy 28 kwietnia „Haida” i „Athabaskan” stanowiły daleką osłonę operacji Hostile 26, obejmującej stawianie zagrody minowej na północny wschód od wyspy Île-de-Batz przez osiem kutrów typu ML eskortowanych przez dwa kutry torpedowe MTB-677 i MTB-717 typu Fairmile D. Po godz. 4 rano 29 kwietnia doszło do przechwycenia przez nie dwóch wykrytych wcześniej przez radar brzegowy niemieckich torpedowców T24 i T27, płynących z Saint-Malo do Brestu. Na początku bitwy zaskoczone niemieckie okręty wykonały zwrot, odpalając 12 torped, z których 9 jednak wystrzelono w przeciwnym kierunku. Mimo to jedna z trzech torped wystrzelonych przez T24 trafiła o 4:17 „Athabaskan” w rufę z lewej burty. Według wersji oficjalnej, o 4:27 doszło do wybuchu rufowej komory amunicyjnej 102 mm na skutek pożaru i okręt zatonął. Według innej wersji i raportów ocalałych, przyczyną zatonięcia było trafienie po pięciu minutach drugą torpedą w lewą burtę w rejonie kotłowni, wybuch kotłów i przełamanie okrętu. Zdaniem niektórych autorów, uszkodzony niszczyciel został omyłkowo storpedowany przez własny kuter torpedowy MTB-677, który wcześniej ostrzelał go z karabinów maszynowych, powodując śmierć jednego marynarza. „Haida” później w toku starcia zniszczyła artylerią torpedowiec T27. „Athabaskan” zatonął na pozycji . Zginęło 128 ludzi z załogi, w tym dowódca John Stubbs. 42 ludzi zostało uratowanych przez „Haidę”, a sześciu zostało uratowanych przez pozostawioną przez nią motorówkę z ochotniczą trzyosobową załogą (wraz z dwoma członkami załogi „Haidy”, którzy wypadli za burtę), którą dopłynęli w pobliże Wysp Brytyjskich. Po godz. 7.15 nadpłynął z powrotem torpedowiec T24 i dwa trałowce niemieckie, które uratowały jeszcze 85 ludzi, wziętych do niewoli.

Za przebieg służby okręt otrzymał dwa wyróżnienia bitewne (battle honours): Arktyka 1943 i kanał La Manche 1944. Był jedynym utraconym kanadyjskim niszczycielem typu Tribal. Nazwę „Athabaskan” potem otrzymał drugi kanadyjski niszczyciel tego typu, ukończony po wojnie.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Niszczyciele typu Tribal (1936) Kategoria:Kanadyjskie niszczyciele z okresu II wojny światowej Kategoria:Okręty zbudowane w stoczni Vickers-Armstrongs w Newcastle upon Tyne