Kamienica Celejowska

Kamienica Celejowska (kamienica „Pod Świętym Bartłomiejem”, kamienica Czarna) – kamienica z 1. połowy XVII wieku w Kazimierzu Dolnym w województwie lubelskim, wpisana do rejestru zabytków nieruchomych województwa lubelskiego; siedziba oddziału Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym.

Historia Dokładny czas budowy nie jest znany, a data 1578 widniejąca na kartuszu nad bramą stanowi mistyfikację. Autor projektu nie jest znany. Kamienica powstała około 1635 roku (w tym roku pojawia się po raz pierwszy w aktach miejskich) bądź przed tą datą; na podstawie analizy dekoracji można założyć, że około 1620 roku, jest dziełem murarzy z Kazimierza. Powstała dla kupca Bartłomieja (Bartosza) Celeja (zm. około 1673 roku), Celejowie (spolszczone nazwisko Celli, także w formie Czelej) byli pochodzenia włoskiego, Bartosz Celej handlował zbożem, był zięciem Mikołaja Przybyły (zob. kamienice Przybyłów) i szwagrem Wawrzyńca Górskiego (zob. kamienica Górskich). Po jego śmierci kamienicę otrzymał zięć Józef Chomicki. Jego spadkobiercy: Chomiccy, Borowiccy, Góreccy byli właścicielami obiektu do 1727 roku, a następnie był własnością rodziny Ulanowskich (Stanisław i Zofia Ulanowscy nabyli tę nieruchomość w 1737 roku) i pozostał w jej rękach do 1920 roku, mieścił się w nim wówczas cheder. Budynek popadł w ruinę w połowie XVIII wieku (był w złym stanie w 1737 roku), na przełomie XIX i XX wieku był wykorzystywany jako garbarnia, którą prowadził Antoni Ulanowski. Badania kamienicy były prowadzone od XIX wieku. Zachowały się jej przedstawienia malarskie autorstwa m.in. Michała Elwira Andriollego czy Wojciecha Gersona.

Budynek spłonął w 1915 roku na skutek działań wojsk rosyjskich, zniszczeniu uległy wówczas sklepienia, wszystkie elementy drewniane; zachowało się jedynie sklepienie w izbie na parterze. Kamienicę po pożarze nakryto prowizorycznym dachem z drewna pochodzącego z puławskiego promu; w sieni przez pewien czas mieszkali pogorzelcy. Kamienica została zakupiona przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości w 1917 roku. Remont generalny obiektu został wykonany w latach 1917–1920. Skarb Państwa wykupił obiekt w 1920 roku, rewitalizacją zajął się Jan Koszczyc Witkiewicz. Wykonano wklęsły dach pokryty dachówką felcówką w latach 1921–1923. W budynku zgromadzono kolekcję Towarzystwa Przyjaciół Kazimierza w latach 30. XX wieku, prezentowano w niej wystawę „Kazimierz nad Wisłą w malarstwie”, pochodziła ona z warszawskiej Zachęty. Budynek został uszkodzony podczas II wojny światowej. Środki na jego rewitalizację po jej zakończeniu pochodziły z dotacji państwowych.

Po II wojnie światowej Karol Siciński urządził pracownię konserwatorską w kamienicy, prowadził w niej prace nad odbudową Kazimierza Dolnego po zniszczeniach wojennych. Budynek został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych 31 stycznia 1967 roku (nr rej. A/154 z 31 stycznia 1967). Remont generalny przeprowadzono ponownie w latach 70. XX wieku, została wówczas przywrócona pierwotna forma fasady. Konserwacja samej fasady została ponadto wykonana w latach 1994–1995 i w 2006 roku.

Kamienica była siedzibą Muzeum Regionalnego od 1964 roku, a następnie Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym od 1987 roku. W budynku mieści się oddział „Kamienica Celejowska” Muzeum Nadwiślańskiego, w którym zgromadzono zbiory dotyczące artystów związanych z Kazimierzem Dolnym; wystawa stała znajduje się na pierwszym piętrze, wstęp jest płatny, w środy zwiedzanie jest darmowe.

Nazywano ją kamienicą Czarną z uwagi na niegdysiejszą ciemną barwę tynku, a także „Pod Świętym Bartłomiejem” z uwagi na obecność figury tego świętego na fasadzie, jak również kamienicą Chomickich.

Wizerunek kamienicy namalował m.in. Kazimierz Stronczyński w technice akwareli, Leon Wyczółkowski, czy Michał Elwiro Andriolli.

Architektura Budynek jest położony przy ul. Senatorskiej 11. Został zbudowany z wapienia, jest inspirowany stylistycznie renesansem włoskim i niderlandzkim, wpisuje się jednak w nurt manieryzmu, a pod względem przeładowania dekoracjami fasady przypomina barok. Kamienica dwukondygnacyjna, z sienią przejazdową i dwoma izbami na parterze, na piętrze znajdują się cztery izby z drewnianymi stropami. Dwuokienna izba na parterze o sklepieniu kolebkowym (wcześniej o sklepieniu beczkowym) z lunetami, sień o sklepieniu kolebkowym z lunetami. Piętro z powałą, niesklepione. Nie wiadomo, jak wyglądało pierwotne wnętrze, obecne wnętrze jest głównie rekonstrukcją.

Fasada jest podzielona dużym gzymsem na dolną część mieszkalną i górną – attykę. Dekoracje elewacji zostały wykonane w technice stiuku. Dolną część pokrywa płaskie boniowanie, utworzone w tynku, otwory okienne są otoczone obfitymi dekoracjami. Brama z portalem ujętym w pilastry po bokach, na szczycie nad bramą ponad gzymsem znajduje się chrystogram, a dookoła niego promienie. Obok bramy dwa bliźniacze okna z profilowanymi węgarami; nad nimi znajdują się fryzy, gzymsy i szczyty, także z chrystogramami, zbliżonymi wyglądem do hostii. Na piętrze znajdują się trzy okna, jedno w osi portalu, pierwotnie z takimi samymi węgarami co na parterze. Ponad węgarami głowy cherubinów w otoczeniu festonów, a nad nimi gzymsy; dekoracje pionowe wokół otworów okiennych na piętrze nawiązują do obramienia tablicy erekcyjnej kazimierskiego kościoła farnego znajdującej się przy wejściu do prezbiterium, składają się z motywów linearnych, roślinnych i stylizowanych głów ptasich. Pod otworami okiennymi znajdują się dekoracje wolutowe.

Gzyms o dużym wyskoku oddzielający obie części także nawiązuje do gzymsów kościoła farnego w Kazimierzu, jest u dołu ząbkowany, z wolimi oczami i motywami liści akantu w simie.

1/3 fasady (bądź blisko 4/5 wysokości reszty fasady) zajmuje attyka, dzieląca się na dwie kondygnacje: dolna (fryz) maskuje dach, a górna (grzebień) ma charakter wyłącznie dekoracyjny. Dolna kondygnacja jest podzielona pilastrami z głowicami jońskimi, pomiędzy którymi znajdują się głębokie nisze zamknięte półkoliście w liczbie ośmiu; możliwe, że znajdowały się w nich niegdyś figury świętych. Pilastry wspierają bogato zdobiony architraw. Grzebień składa się z trzech zębów–edykułów, z czego środkowy jest podwójny i najszerszy, rozdzielają je obeliskowate sterczyny. Edykuły przypominają kompozycyjne ołtarze bądź nagrobki, najbardziej są podobne do nagrobka Firlejów w Bejscach, który to ród był zresztą ściśle związany z Kazimierzem jako jego dziedziczni starostowie. Pilastry bądź hermy dźwigają intabulaturę; zęby także mają półkolisto zakończone nisze. Na środku attyki znajduje się duży otwór na rynnę.

Dekoracje attyki są w typie manierystycznym. Zdobią ją naturalnej wielkości posągi przedstawiające św. Bartłomieja z nożem (po prawej stronie) i św. Jana Chrzciciela z krzyżem (patroni fundatora budynku oraz zapewne jego syna Jana Celeja, a także patroni parafii kazimierskiej) oraz posągi Jezusa Chrystusa jako Salvatora Mundi oraz Matki Bożej jako Królowej Nieba w środkowym edykule. Grzebień attyki pokrywają przedstawienia smoków, bazyliszków i ptaków, stylistycznie pokrewne pracom Santiego Gucciego (dekoracje szczytów okiennych parteru przypominają ławę w kaplicy Batorego z katedry na Wawelu); jest to jedna z najbogaciej udekorowanych attyk w Polsce, a sama fasada jest jedną z najzdobniejszych zachowanych z tego okresu na terenie Polski. Nawiązaniem do attyki kamienicy Celejowskiej jest uproszczona attyka kamienicy Białej, także przy ul. Senatorskiej.

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Renesans lubelski Kategoria:Architektura manierystyczna w Polsce Kategoria:Zabytki nieruchome w Kazimierzu Dolnym Kategoria:Kamienice w województwie lubelskim