Zakłady garbarskie w Braniewie – zakłady przemysłowe w Braniewie w województwie warmińsko-mazurskim, istniejące w okresie przed- i powojennym, zlikwidowane 31 grudnia 1999 roku.
Historia braniewskich garbarni mały|Dział mokry garbarni J. Bergera, 1939
Historia do 1945 Historia garbarstwa, czyli przetwarzania skór surowych na skóry o właściwościach użytkowych, sięga zamierzchłych czasów ludzi pierwotnych. Wyprawianiem skór zajmowano się już w starożytności, lecz największy boom rzemiosła notowany jest w średniowieczu, wraz z rozwojem miast. W miastach powstawały cechy rzemieślnicze, w tym garbarzy, kuśnierzy, co doprowadziło do rozwoju technologii rzemiosła. Wysoki poziom garbarstwo osiągnęło zwłaszcza w krajach germańskich i arabskich.
W średniowiecznym Braniewie najstarszy cech używający jako surowca skór zwierzęcych – cech szewców – został założony już w roku 1300Schuhmacher-Innung, gegründet 1300, Adreßbuch des Kreises Braunsberg, Ausgabe 1930, s. 155.. W 1364 roku w Braniewie funkcjonuje dziewięć cechów, pośród nich rzemieślnicy aż trzech cechów – kuśnierze, szewcy, krawcy – zajmowali się przetwarzaniem skóry na produkty użytkoweFranz Buchholz Braunsberg im Wandel der Jahrhunderte: Festschrift zum 650jährigen Stadtjubiläum am 23. und 24. Juni 1934, s. 15..
W XIX wieku wraz rewolucją przemysłową przyśpieszył proces industrializacji i cechy zaczęły być wypierane przez zakłady przemysłowe. W ten sposób w 1824 w miejscu istniejącej garbarni (obecna ul. Rzemieślnicza) powstała pierwsza fabryka skór F. Sonnenstuhla. W 1896 rozpoczęła działalność kolejna fabryka skór Johannesa Bergera. Przed II wojną światową działały w Braniewie trzy garbarnie. W 1919 nieczynny od czasów I wojny światowej browar przy Logenstraße 3 (współcześnie ul. Przemysłowa) Siebenbrüder-Brauerei odkupił przemysłowiec Wilhelm Freiberg. W 1920 otworzył w nim zakład garbarski o nazwie utworzonej od swojego nazwiska Freibergische LederfabrikStadt Braunsberg im Ermland: ein Familienbuch, von Walter Merten, 1976, s. 26.Braunsberg und Umgebung Georg Mielcarczyk, Ein Rundgang duch Braunsberger Gaststätten, Lippstadt 1983, s. 103..
Historia po 1945 mały|lewo|Garbarnia ul. Przemysłowa, 1946 mały|Przy prasowaniu skóry, 1980 mały|lewo|Garbarnia nr 2, ul. Kościuszki mały|Produkcja skór w Braniewie, 1981 mały|lewo|Wcześniej garbarnia, teraz hotel „Warmia” Obiekty garbarni przetrwały działania wojenne w nienajgorszym stanie (widoczne na zdjęciu z 1946), jednak wyposażenie zostało w 1945 roku zagrabione i wywiezione w czasie panowania rządów radzieckich w mieście. Aby uruchomić zakład po wojnie, maszyny pozyskiwano z innych garbarni, w tym m.in. z pobliskiego Pasłęka, gdyż odbudowa i uruchomienie garbarni w Braniewie należały wówczas do flagowych przedsięwzięć państwowych. Garbarnia w Braniewie została włączona do ogólnokrajowego 3-letniego planu odbudowy gospodarki, co szumnie głosiła prasa lokalna i ogólnopolskaPrzemysł skórzany na Ziemiach Odzyskanych Głos Ludu: pismo codzienne Polskiej Partii Robotniczej, 1948.06.08 nr 156, s. 7.Odbudowa zakładów przemysłu skórzanego Wybrzeża, Głos Ludu: pismo codzienne Polskiej Partii Robotniczej, 1947.04.28 nr 114, s. 6.Nowy ośrodek przemyłu skórzanego w Braniewie, Życie Warszawy. R. 4, 1947 nr 313=1099 (14 XI), s. 4.Na szlakach odbudowy. Wielka garbarnia dyktuje rytm życia Braniewa Ilustrowany Kurier Polski, 1948.12.01, R.4, nr 329, s. 3.
Braniewska garbarnia podlegała pod utworzone w 1945 roku Zjednoczenie Przemysłu Garbarskiego Okręgu Gdańsko-Mazurskiego, obejmujące 3 województwa: mazurskie, gdańskie i szczecińskie. Ponieważ region obejmował wielką ilość małych zakładów garbarskich z okresu przedwojennego, które znajdowały się w wielu małych miasteczkach, Zjednoczenie Skórzane przystąpiło do likwidacji mniejszych zakładów, przenosząc produkcję do większych. Proces upaństwowienia zakładów i komasacji produkcji miał w założeniach socjalistycznej gospodarki uzyskanie większej rentowności zakładów i podwyższenie jakości produkcji. Zjednoczenie Okręgu Gdańsko-Mazurskiego postanowiło wytypować po jednym wielkim zakładzie do odbudowy w każdym województwie. W ten sposób zorganizowano w północnej Polsce 3 wielkie garbarnie – w województwie mazurskim wybór padł właśnie na BraniewoSprawozdanie z akcji odbudowy i zagospodarowania wybrzeża morskiego za 1946 rok, Gdańsk 1946, s. 30–31Reorganizacja w przemyśle skórzanym, Dziennik Bałtycki, 19 września 1947, nr 257, s. 5.
3 kwietnia 1947 uruchomiona została działalność zakładu garbarni nr 1 przy ul. Przemysłowej. 24 kwietnia tego roku Dziennik Bałtycki donosił, że dokonano remontu budynków przeznaczonych do uruchomienia produkcji skór twardych, oczyszczono i przygotowano do pracy 120 dołów garbarskich z ogólnej liczby 186 oraz przeprowadzono remont sieci kanalizacyjnej i wodociągowejOdbudowa zakładów przemysłu skórzanego w okręgu gdansko-mazurskim, Dziennik Bałtycki 24 kwietnia 1947, nr 111, s. 3. W październiku 1948 garbarnia zatrudniała już 160 pracowników. Zwiększony został zakres usług i moc przerobowa zakładu. Oprócz szczątkowych skór twardych i na podeszwy, zaczęto wytwarzać skóry juchtowe.
W 1949 planowano utworzyć w Braniewie wielki ośrodek szkoleniowy dla przemysłu skórzanego i garbarskiego. Życie Olsztyńskie donosiło, że jest więcej niż prawdopodobne, że szkoła garbarska z Radomia zostanie przeniesiona do BraniewaWielki ośrodek szkoleniowy dla przemysłu skórzanego i garbarskiego powstanie wkrótce w Braniewie, Życie Olsztyńskie: pismo ziemi warmińsko-mazurskiej, 1949, nr 37, s. 4..
W 1952 przy pracach ziemnych na terenie garbarni w Braniewie został wykopany skarb – woreczek z monetami polskimi, pruskimi i śląskimi z lat 1447–1559. Zabezpieczono 71 monet, które zostały przekazane do Muzeum Warmii i Mazur W OlsztynieZofia Januszkiewicz Skarby monet w zbiorach Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, Olsztyn 2001, s. 22–23.
W tym samym roku garbarnia stała się zakładem samodzielnym pod nazwą „Mazurskie Zakłady Garbarskie”, z własnym znakiem firmowym, którym był wizerunek mewy. W 1959 otworzono Garbarnię nr 2 przy ul. Kościuszki, w której zatrudnienie znalazło kolejne 200 osób. Dzięki uzyskanym kredytom zakupiono nowe maszyny sprowadzone z USA, Kanady, Czechosłowacji i NiemiecBraniewo. Garbujemy, Panorama Północy : magazyn Ziem Północnych : [ilustrowany tygodnik Ziem Północnych], 1959.09.20 nr 38, s. 6. W 1963 braniewska garbarnia była najlepsza w ogólnopolskim współzawodnictwie zakładów garbarskich.
Produkcja skór juchtowych w braniewskiej garbarni zapoczątkowała współpracę z Lubelskimi Zakładami Obuwia, współpraca ta trwała do końca lat dziewięćdziesiątych XX w. Skóry z Braniewa zasilały fabryki obuwnicze w całym kraju, m.in. w Chełmie, Lublinie, Nowym Sączu, Poznaniu, Radomiu, Strzelcach Opolskich; poza tym trafiały na eksport do wielu krajów świata. W 1970 garbarnia wytwarzała 25 gatunków skór na potrzeby fabryk obuwia w kraju25 gatunków skór z garbarni w Braniewie [w:] Gazeta Olsztyńska, 7 października 1970 r., s. 3 i zatrudniała aż 514 pracowników, ustępując tylko nieznacznie największemu wówczas braniewskiemu zakładowi – Przedsiębiorstwu Budownictwa Rolniczego – z 560-osobową załogąMarian Filipkowski Funkcja społeczna Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Braniewie /na przykładzie analizy działalności w latach 1947–1970/. Praca magisterska napisana pod kierunkiem doc. dr hab. Anny Przecławskiej, Warszawa, 1971, s. 23, 28..
W latach 60.–70. garbarnia posiadała własną związkową bibliotekę.
18 września 1980 w Nadbałtyckich Zakładach Przemysłu Skórzanego „Neptun” w Braniewie został utworzony pierwszy w mieście komitet założycielski NSZZ „Solidarność”Karol Nawrocki, Studium przypadku. Opór społeczny wobec władzy komunistycznej w województwie elbląskim (1976–1989), Elbląg–Gdańsk. 2014, s. 166.
W 1994 w Nowej Pasłęce, w dawnym Domu Rybaka, utworzony został ośrodek wypoczynkowy Braniewskich Zakładów Garbarskich, dysponujący piętnastoma miejscami noclegowymi oraz całodobową kuchniąZakładowy Dom Wypoczynkowy, IKAT. Ilustrowany Kurier terenowy 17–23 maja 1994 r.. Jesienią 1998 jeden z budynków garbarni, położony przy ul. Kościuszki 100, w którym mieściły się biura garbarni, został zakupiony przez miejscowych inwestorów, którzy po wyremontowaniu otworzyli w nim w maju 1999 hotel „Warmia II”Braniewo. Nowy hotel w mieście, IKAT. Gazeta Brniewska, 21 lipca 1999 r.Braniewo. Wczoraj, dziś, jutro, Dziennik Bałtycki, 19 grudnia 2000, nr 295, s. 6.
Środkowisko Czynione potężne inwestycje w zakłady omijały jednak jeden sektor, zresztą nie bardzo wówczas poważany przez państwo – ochronę środowiska. Zakłady garbarskie wytwarzały duże ilości ścieków, a do procesów garbarskich stosowano bardzo silne związki chemiczne. W Garbarni nr 2 została zainstalowana instalacja do oczyszczania brzeczki chromowej, jednakże Zjednoczenie Przemysłu Skórzanego w Łodzi nie pozwoliło na jej uruchomienie, gdyż jej obsługa wydawała się zbyt kosztownaZielony sygnał. Dlaczegośmy biedni Panorama Północy : tygodniowy magazyn Ziem Północnych : [Ilustrowany tygodnik Ziem Północnych], 1981.11.16 nr 41, s. 10. Silnie toksyczne związki po bardzo wstępnym oczyszczeniu spuszczano wprost do kanalizacji miejskiej. Potężne ilości ścieków przemysłowych z garbarni nie mieszcząc się w odpływach, zatykały kanalizację miejską, zalewały poziomy piwnic, przez co stanowiły stale groźne źródło zagrożenia epidemicznego. Dopiero wybuch w 1970 w Braniewie groźnej epidemii czerwonki zmienił ten stan rzeczy. 22 czerwca 1970 roku Wojewódzki Inspektor Sanitarno-Epidemiologiczny ogłosił w mieście stan epidemiczny w związku z masowymi zachorowaniami na czerwonkę bakteryjną, spowodowaną rzadko występującym typem Shigella flexneri 4aPrzegląd Epidemiologiczny. Kwartalnik, 1981 nr 3–4, s. 444, 446. Na czerwonkę zachorowało ogółem 552 mieszkańców BraniewaRoczny biuletyn epidemiologiczny rok 1970, Warszawa 1971, s. 4–5. W mieście zapanował lockdown, zaczęło się zamykanie zakładów pracy i miejsc użyteczności publicznej. Wówczas dopiero dyrektor MPGK podjął decyzję o odcięcia braniewskiej garbarni od kanalizacji miejskiej. Niewielki miało to jednak wpływ na stan środowiska, gdyż ścieki w efekcie końcowym i tak nadal trafiały do pobliskiej rzeki Pasłęki. Raporty alarmowały o uciążliwych ściekach z garbarni, zawierających znaczne ilości chromu, które awaryjnie były zrzucane wprost do niewielkiego cieku, przy Garbani nr 2, wpadającego następnie do PasłękiOchrona środowiska morskiego w świetle Konwencji Helsińskiej. Biuletyn, Elbląg–Frombork 1980 r., s. 44–45.. Jeszcze w 1996 roku, nim uruchomiono nową oczyszczalnię, prasa donosiła o śniętych, za sprawą garbarni, ławicach ryb w tej rzeceElżbieta Krzyżanowska Braniewo. Godzina „E”, Panorama Północy : tygodniowy magazyn ilustrowany, 1970.09.20 nr 38, s. 7Robert Pyszczyński, Zbigniew Kędziora Historia braniewskiej garbarni,Towarzystwo Miłośników Braniewa, 2024, s. 22W Pasłęce. Dlaczego ryby posnęły? Dziennik Bałtycki, 3 września 1996, nr 206, s. 1.
Upadłość garbarni Gospodarka wolnorynkowa lat 90. położyła kres działalności garbarni. Problemy ze zbytem skór bydlęcych i świńskich pojawiły się już na początku 1990 rokuEksport lekarstwem na brak popytu. Skóra tanieje i leży... Głos Wybrzeża, 1990.02.27 nr 49, s. 3. Wskutek załamania rynków zbytu firma utraciła płynność finansową. Pierwsze masowe zwolnienia pracowników miały miejsce 31 sierpnia 1991, wówczas wypowiedziano pracę aż dla stu osób, z ogólnej liczby 354 zatrudnionychBraniewska garbarnia nie daje rady. Co trzeci do zwolnienia, Dziennik Bałtycki, 23 lipca 1991, nr 170, s. 6. Na koniec 1991 zadłużenie garbarni tylko wobec ZUS wyniosło 1,8 mld złotychZUS bez 120 mld Głos Wybrzeża, 1992.07.29 nr 177, s. 2. Najpierw zdecydowano o likwidacji Zakładu nr 2, przenosząc całą produkcję do Zakładu nr 1 przy ul. Przemysłowej. W 1996 roku zmniejszono zatrudnienie w garbarni do 162 osób.