Cegielnia w Trzcianie – nieistniejący obecnie zakład produkcji cegły we wsi Trzciana (gmina Świlcza), działający od połowy lat 30. XX wieku do lat 80. XX wieku, przez większość okresu działalności funkcjonujący w formie spółdzielni.
Cegielnia była zlokalizowana w południowej części miejscowości noszącej obecnie nazwę Podgórze. Historia
Cegielnia Michała Maczugi (1935–1937)
Założenie cegielni w Trzcianie wiąże się z osobą Michała Maczugi pochodzącego z Woliczki, który ożenił się z mieszkanką Trzciany Katarzyną Pułanecką. Po ślubie wyjechał do Krakowa, gdzie pracował w restauracji „Polena”, awansując z początkowego stanowiska kucharza na współwłaściciela lokalu. Zgromadzone tam oszczędności postanowił zainwestować w miejscowości żony, podejmując decyzję o budowie cegielni na należącej do niej działce z odpowiednimi złożami gliny.
W 1935 roku przystąpił do budowy zakładu. U podnóża gliniastego wzgórza wyrównano plac pod produkcję cegły, zakupiono sprzęt, urządzenia i materiały budowlane oraz wzniesiono szopy, stoły, piece polowe i komin. Komin cegielni miał początkowo 30 metrów wysokości; później został podwyższony do 33 metrów w celu poprawy ciągu kominowego.
Produkcję cegły w Trzcianie rozpoczęto już w 1935 roku. Początkowo wyroby wykonywano ręcznie w formach i wypalano w polowych piecach tymczasowych. Część uzyskanej cegły zużyto na budowę komina i pieca hoffmannowskiego, a pozostałość była sprzedawana prywatnym odbiorcom.
Z inicjatywy mieszkańców Trzciany narodziła się koncepcja utworzenia spółdzielni ceglarsko-budowlanej w Trzcianie. Pomysł został zaakceptowany przez Michała Maczugę tym chętniej, że wyczerpały się jego środki na dalszy rozwój cegielni. Część przyszłych udziałowców zaczęła dostarczać drewno z lasu i wykonywać prace przy zakładzie na poczet udziałów w spółdzielni. Równolegle trwały przygotowania do utworzenia spółdzielni.
Spółdzielnia Ceglarsko-Budowlana „Jedność” (1938–1939)
Spółdzielnię Ceglarsko-Budowlaną „Jedność” w Trzcianie powołano 21 lutego 1938 roku na zgromadzeniu założycielskim z udziałem 108 osób. Delegatem na zebraniu był Mieczysław Kawalec, reprezentujący Związek Okręgowy Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych RP we Lwowie, który zapoznał zebranych z zasadami działania rolniczych spółdzielni handlowych oraz zasadnością założenia spółdzielczej cegielni w Trzcianie. W chwili powstania spółdzielnia liczyła 40 udziałowców, a do końca 1939 roku liczba ta wzrosła do 75.
W radzie nadzorczej przewodniczącym został Jan Fugas, ówczesny sołtys Trzciany, jego zastępcą Józef Kawalec, a sekretarzem Władysław Cioch. W skład zarządu weszli: Kazimierz Piątek jako przewodniczący, Michał Nawrocki, Walenty Kawalec, Władysław Rodzoń, Stanisław Kozubal i Jakub Cioch. Spółdzielnię wraz ze statutem zarejestrowano w Sądzie Okręgowym w Rzeszowie.
W 1938 roku dla pracowników i członków spółdzielni „Jedność” zorganizowano kurs ceglarski mający na celu podniesienie kwalifikacji załogi zakładu.
11 czerwca 1939 roku odbyło się nabożeństwo w kościele parafialnym oraz uroczysty pochód do cegielni połączony z jej poświęceniem, symbolicznym zapaleniem ognia w piecu, powitaniem gości i krótkim przemówieniem.
Produkcja cegły systematycznie wzrastała, a plan na rok 1940 przewidywał dalsze zwiększenie wielkości wypału, co jednak uniemożliwiła okupacja hitlerowska.
Powojenna reaktywacja spółdzielni (1947–1952)
Spółdzielnia Ceglarska „Jedność” po zakończeniu II wojny światowej wznowiła działalność 13 marca 1947 roku. Do końca tego roku przeprowadzono rewizję Związku Rewizyjnego Okręgu w Rzeszowie, która wykazała 75 członków spółdzielni.
Kierownikiem spółdzielni, a zarazem sekretarzem i buchalterem, został Józef Kawalec. W reaktywowanym zarządzie znaleźli się Stanisław Łasica jako przewodniczący, Walenty Pypeć jako zastępca, Walenty Kawalec jako sekretarz, Józef Kawalec jako skarbnik oraz Jakub Cioch i Tomasz Dynda jako członkowie zarządu. Rada nadzorcza składała się z 12 członków: Jana Fugasa jako przewodniczącego, Władysława Ciocha jako zastępcy przewodniczącego, Stanisława Piątka jako sekretarza oraz księdza Kazimierza Kuźniarskiego, Antoniego Byka, Józefa Byka, Józefa Juchy, Stanisława Pisuli, Jana Świstary, Józefa Fugasa, Henryka Stawarza i Józefa Kawalca.
Michała Maczugi jako współudziałowca spółdzielni w protokołach powojennych nie występuje; został on wykreślony z listy udziałowców na podstawie ustawy z 1946 roku o nacjonalizacji przemysłu, a proponowanego niskiego odszkodowania za przejęty majątek cegielni nie przyjął.
Przekształcenia i dalsze losy zakładu (1953 do lat 90. XX wieku)
W 1953 roku Sąd Powiatowy w Rzeszowie zmienił nazwę Spółdzielni Ceglarsko-Budowlanej „Jedność” na Robotniczą Spółdzielnię Pracy „Jedność” w Trzcianie. Do 1962 roku spółdzielnia funkcjonowała jako samodzielna jednostka z własnym zarządem i radą nadzorczą, zajmując się produkcją cegły, wypracowując zyski i prowadząc własne rozliczenia pod nadzorem spółdzielczym Okręgu Rzeszów. W tym okresie zatrudniała około 20 pracowników, w tym dozorców i palaczy, przy czym płace regulowano w systemie akordowym. Dla utrzymania ciągłości pracy w okresie letnim formowano cegłę surową i suszono ją w szopach, natomiast późną jesienią rozpoczynano wypalanie w piecu. Średnia roczna produkcja wynosiła około 1,3 miliona sztuk cegły, a w okresie szczytowym sięgała około 1,5 miliona sztuk.
Po 1962 roku spółdzielnię „Jedność” przejął zarząd spółdzielni „Kaflopiec” w Rzeszowie, która w 1972 roku przekształciła się w Zjednoczone Spółdzielnie Remontowo-Budowlane w Rzeszowie. W związku ze spadkiem zapotrzebowania na cegłę rozpoczęto w cegielni dorywczą produkcję kitu siarkowego na zlecenie Dolnośląskiego Zakładu Porcelany Elektrotechnicznej w Mysłowicach. Po zaprzestaniu produkcji kitu oraz dalszym zmniejszaniu się popytu na cegłę część pracowników cegielni w Trzcianie przeniesiono do spółdzielni remontowo-budowlanej w Sędziszowie Małopolskim, a pozostały majątek cegielni przejęła gmina Świlcza. Z powodu znacznego przechyłu komina, stwarzającego zagrożenie zawaleniem, podjęto decyzję o jego rozbiórce, po której następowała stopniowa dewastacja i rozkradanie urządzeń cegielni.
Pod koniec lat 70. XX wieku obiekt wydzierżawił przedsiębiorca z Bzianki Maciej Mac, który zainstalował prowizoryczny metalowy komin i wznowił na niewielką skalę produkcję cegły; działalność ta trwała do połowy lat 80. W kolejnych latach w pozostałościach po dawnej cegielni inny dzierżawca produkował grzyby, natomiast w latach 90. XX wieku w jednym z budynków funkcjonował lokalny sklep.
Znaczenie dla społeczności lokalnej
Spółdzielczą cegielnię w Trzcianie można zaliczyć do najważniejszych inicjatyw gospodarczych wsi w XX wieku, obok Kółka Rolniczego, straży pożarnej, spółki torfowej Antoniego Smagały i innych lokalnych przedsięwzięć chłopskich. Tuż przed wybuchem II wojny światowej rozpoczęła regularną produkcję, a w okresie powojennej odbudowy była jednym z głównych dostawców materiałów budowlanych do odbudowy i przebudowy Trzciany. Cegielnia zapewniała stałe zatrudnienie mieszkańcom wsi oraz stanowiła charakterystyczny element krajobrazu kulturowego miejscowości, między innymi dzięki wysokiemu kominowi widocznemu z okolicznych wzniesień. Zakład był także miejscem integracji społecznej; organizowano przy nim uroczystości religijne i społeczne, a jego dzieje pozostają powiązane z historią Kółka Rolniczego w Trzcianie i lokalnego ruchu spółdzielczego.
Nazwa „Cegielnia” funkcjonuje jeszcze współcześnie jako określenie miejsca we wsi Trzciana. Pojawia się też w dokumentach gminnych, np. przy opisie drogi gminnej nr 108757R „Trzciana – Cegielnia” oraz innych inwestycji lokalnych na tym rejonie.
Archiwalia
Akta Spółdzielni Ceglarsko-Budowlanej „Jedność” w Trzcianie znajdują się w zasobie Archiwum Państwowego w Rzeszowie w zespole „Akta Spółdzielcze” pod sygnaturą 59/424/0/4/655. Protokoły lustracji, zalecenia pokontrolne i odpowiedzi na zalecenia dotyczące spółdzielni „Jedność” z lat 1956–1962 przechowywane są w dokumentacji Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy w Rzeszowie pod sygnaturą 59/178/0/11/2553. W prywatnych zbiorach rodziny K. Łagowskiego, wnuka właściciela cegielni, zachowały się między innymi książka rozrachunkowa cegielni z lat 1935–1937 oraz protokół przejęcia majątku cegielni przez spółdzielnię z 1938 roku.
Zobacz też
Kółko Rolnicze w Trzcianie
Linki zewnętrzne Zaznaczenie lokalizacji dawnej cegielni na mapie OpenStreetMap Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Trzciana (powiat rzeszowski)