Bokeljska mornarica (pierwotnie Kotorska mornarica; pol. Marynarka Zatoki Kotorskiej) – organizacja pozarządowa odwołująca się do tradycji założonego w IX wieku bractwa żeglarzy z rejonu Zatoki Kotorskiej (czarnog. ). Współcześnie działa w mieście Kotor w zachodniej Czarnogórze, pełniąc funkcje społeczne, edukacyjne i humanitarne oraz zajmując się pielęgnowaniem historii i morskich tradycji tego regionu.
W 2021 roku dziedzictwo kulturowe Marynarki Zatoki Kotorskiej wpisano na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Nazwa wpisu w języku angielskim to Cultural Heritage of Boka Navy Kotor: a festive representation of a memory and cultural identity, zaś w języku czarnogórskim – Kulturno nasljeđe Bokeljske mornarice Kotor: svečane prezentacije tradicije i identiteta.
Historia thumb|left|Członkowie Bokeljskiej mornaricy (1905) Tradycja wiąże powstanie bractwa żeglarzy z Kotoru z przybyciem do miasta 13 stycznia 809 roku relikwii Tryfona, prawosławnego i katolickiego świętego, późniejszego patrona miasta. W XII wieku bractwo nabrało znaczenia militarnego, zaś w połowie XIII wieku stało się organizacją majątkową żeglarzy z rejonu Zatoki Kotorskiej (czarnog. Boka Kotorska). Z czasem jego działalność rozszerzyła się na Tivat, Perast i Herceg Novi, jednak siedziba główna zawsze mieściła się w Kotorze.
W 1420 roku ze względu na zagrożenie ze strony Imperium Osmańskiego Kotor poddał się pod protektorat Republiki Weneckiej. Z 26 czerwca 1463 roku pochodzi najstarszy zachowany statut Marynarki. Określał on, że bractwu przewodziła rada członków, zaś władzę wykonawczą stanowił zarząd, w skład którego wchodził gastald, dwóch syndyków i trzech prokuratorów. Rolą stowarzyszenia było pielęgnowanie tradycji morskich, szkolenie młodych marynarzy, a poprzez organizację pomocy biednym i chorym pełniło ono również rolę społeczną i humanitarną. Organizacja miała monopol na żeglugę i handel morski, więc osoby w niej niezrzeszone nie mogły podejmować tych działalności.
Częścią Bokeljskiej mornaricy był dowodzony przez admirała komponent wojskowo-morski, którego zadaniem była obrona wód zatoki przed obcymi wojskami i piratami, przygotowywanie i utrzymywanie załóg okrętów wojennych oraz uczestnictwo w walkach prowadzonych przez flotę wenecką. Admirał Marynarki był jednocześnie kapitanem portu, a od XVI wieku także gastaldem. Żeglarze zrzeszeni w Bokeljskiej mornaricy walczyli m.in. w bitwie pod Lepanto w 1571 roku oraz brali udział w VI, VII i VIII wojnie wenecko-tureckiej.
thumb|left|Członek bractwa w tradycyjnym stroju i z historyczną bronią (2023) Komponent wojskowo-morski przetrwał aż do upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku, kiedy to miasto i region zatoki stały się częścią Monarchii Habsburgów, a działalność Bokeljskiej mornaricy została zakazana. W okresie wojen napoleońskich funkcjonowanie organizacji było na przemian przerywane i wznawiane. W 1833 roku decyzją władz austriackich Bokeljska mornarica została reaktywowana, ale wyłącznie jako zrzeszenie zawodowe, bez komponentu militarnego i zwierzchnictwa nad kotorskim portem. Jednak już w 1848 roku organizację ponownie zdelegalizowano z powodu zaangażowania jej członków w walki w okresie wiosny ludów. W 1859 roku założono w Kotorze nieformalne stowarzyszenie obywatelskie Plemenito tijelo Bokeljske mornarice odwołujące się do tradycji średniowiecznego bractwa, zajmowało się ono jednak niemal wyłącznie organizowaniem obchodów Dnia Świętego Tryfona.
Podczas I wojny światowej Bokeljska mornarica została rozwiązana. Bractwo zostało reaktywowane w 1934 roku, jednak podczas włoskiej okupacji Czarnogóry (1941–1943) organizację ponownie zdelegalizowano. Po II wojnie światowej dwukrotnie zorganizowano obchody ku czci św. Trydona (w latach 1945–1946), po czym działalność organizacji została ograniczona do udziału w niektórych uroczystościach państwowych. W 1964 roku bractwu nadano nowy statut, w którym odchodzono od tradycji religijnej, a oficjalnym dniem Marynarki ustanowiono rocznicę utworzenia Marynarki Wojennej Jugosławii (10 września) zamiast dotychczasowego Dnia Świętego Tryfona (3 lutego). Jako zadania Bokeljskiej mornaricy wskazywano pielęgnowanie tradycji morskich i osiągnięć rewolucji socjalistycznej oraz budowanie poczucia braterstwa i jedności. Utworzono również filie organizacji w Serbii i Chorwacji. Tytuł honorowego admirała Marynarki nadano Josipowi Broz-Ticie.
W 1991 roku, po rozpadzie Jugosławii, przyjęto nowy (zmieniany później kilkukrotnie) statut bractwa, nawiązujący do jego dawnych tradycji i jego motta: Fides et Honor (pol. „wiara i godność”). W tym samym roku chorwacka filia organizacji z siedzibą w Zagrzebiu i oddziałami w Puli, Rijece, Zadarze, Splicie i Dubrowniku usamodzielniła się pod nazwą .
Charakterystyka Współcześnie Bokeljska mornarica jest organizacją pielęgnującą tradycje i historię rejonu Boki Kotorskiej. Jej członkowie odgrywają kluczową rolę w odbywających się w Kotorze corocznych uroczystościach ku czci św. Tryfona trwających od 13 stycznia do 3 lutego, uświetniają swoją obecnością również Dzień Marynarki (26 czerwca) oraz Dzień Gminy Kotor (21 listopada), a także biorą udział w Dniu Świadectwa w Peraście (15 maja), Dniu Gminy Tivat (21 listopada) oraz Dniu Oddziału w Herceg Novi (30 września).
Podczas oficjalnych obchodów dnia patrona Kotoru członkowie bractwa noszą odświętne, kolorowe mundury, dzierżąc historyczną bronią u boku, a wykonywany przez nich tradycyjny taniec kolo rozpoczyna uroczystości. Następnie ulicami i placami miasta przechodzi prowadzona przez księży katolickich procesja z relikwiami świętego, która udaje się do katedry. Tam – po powitaniu przez duchowieństwo prawosławne – odprawiane są kolejne obrzędy.
Członkostwo w Marynarce Zatoki Kotorskiej jest dobrowolne, otwarte dla mężczyzn, kobiet i dzieci niezależnie od wieku. Bokeljska mornarica oraz kult św. Tryfona stanowią kluczowe elementy lokalnej tożsamości kulturowej, społecznej i historycznej
Przypisy
Kategoria:Kotor Kategoria:Kultura w Czarnogórze Kategoria:Obiekty z listy niematerialnego dziedzictwa UNESCO