mały|Skład zarekwirowanych dzwonów w porcie w Hamburgu w 1947 roku mały|Cmentarz dzwonów w Innsbrucku podczas I wojny światowej (1917 r.) Cmentarz dzwonów () – potoczna nazwa miejsc, w których składowano dzwony zarekwirowane podczas I wojny światowej i II wojny światowej na potrzeby niemieckiego przemysłu zbrojeniowego (w czasie I wojny światowej również austriackiego).
Brąz, z którego wykonane były dzwony, stanowił ważny materiał wykorzystywany w produkcji sprzętu wojennego. W Niemczech dzwony stanowiły część tak zwanej darowizny metalowej narodu niemieckiego. Większość zarekwirowanych dzwonów kościelnych, dzwonów z zegarów wieżowych została przetopiona. Część dzwonów pozostawała w miejscach składowania, były to tak zwane cmentarze dzwonów, gdzie oczekiwały na transport do przetopienia w hutach.
Podczas II wojny światowej, według różnych szacunków, przetopiono około 42 600 dzwonów kościelnych z terenów należących do Niemiec oraz znaczną ilość z terenów okupowanych przez III Rzeszę. Jedno z największych składowisk dzwonów znajdowało się w porcie w Hamburgu. W Niemczech po wojnie utworzono Niemieckie Archiwum Dzwonów (), w którym zgromadzono dokumentację 16 300 dzwonów, w 1966 roku dokumentacja ta została przekazana do Germanisches Nationalmuseum. Z opracowanych zestawień na podstawie dokumentów historycznych wyliczono, że w czterdziestu transportach z terenu Generalnego Gubernatorstwa w okresie od 12 października 1943 roku do 22 sierpnia 1944 roku przetransportowano na cmentarze dzwonów w Rzeszy dzwony o łącznej wadze 430 443 kg. Na podstawie badań Jerzego Gołosa i Agnieszki Kasprzak-Miller 695 dzwonów, które określono jako zabytkowe z terenów Polski (bez Wielkopolski i diecezji warszawskiej), nie powinno zostać przetopione.
W składzie dzwonów w Hamburgu znajdowało się około 2000 dzwonów z terenu Polski. Po zakończeniu wojny, w 1947 roku w Polsce sporządzono listę strat, która zawierała 1500 dzwonów wywiezionych do Niemiec, z tej listy odzyskano 999 dzwonów, jednak według szacunkowych danych z terenów polskich ziem zarekwirowano około 8000 dzwonów. Faktyczna liczba dzwonów jest trudna do ustalenia, ponieważ przed 1939 rokiem nie wszystkie dzwony zostały zinwentaryzowane. Po zakończeniu wojny tylko część dzwonów została zwrócona w ramach akcji identyfikacyjnej i poszukiwawczej. W latach 1941–1943 Niemcy zarekwirowali ponad 160 dzwonów (w tym także mniejsze dzwony sygnaturkowe) z 80 parafii w diecezji kieleckiej, w tej liczbie znajdowało się ok 43 dzwonów zabytkowych, odlanych przed 1900 rokiem. Parafia w Gnojnie (powiat buski) straciła pięć starych dzwonów, były to dzwony odlane w latach: 1559, 1631, 1711, 1745 oraz 1879 roku.
Zagrabione dzwony powracają po wielu latach do Polski, na przykład w 2020 roku, po 77 latach. jeden z zabytkowych dzwonów, odlany w 1555 roku i zarekwirowany przez Niemców podczas II wojny światowej, został odnaleziony na dziedzińcu kościoła w Münsterze w Niemczech. Dzwon ten został odzyskany, powrócił na wieżę kościoła św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Sławięcicach (obecnie województwo opolskie, wcześniej rejencja opolska, więc w momencie przejęcia był to jednak dzwon z terenu Niemiec, zatem do Polski nie „wrócił”, a jedynie do macierzystego kościoła).
Inny zabytkowy dzwon o nazwie „Florian” z 1778 roku został zarekwirowany w 1942 roku. Dzwon ten trafił do Hamburga, jednak nie został przetopiony, a w 1951 roku został przekazany niemieckiej wspólnocie ewangelickiej w Otzenrath koło Düsseldorfu. W 2023 roku dzwon został odnaleziony po 81 latach, wrócił do Polski, do parafii św. Bartłomieja w Czańcu (województwo śląskie).
Inne cmentarzyska dzwonów Cmentarzyska dzwonów umiejscowiono najczęściej w pobliżu hut. W momencie zakończenia II wojny światowej nieprzetopione jeszcze dzwony przechowywano w Hamburgu, Oranienburgu, Hettstedt, Ilsenburgu i Lünen.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Rekwizycje dzwonów podczas II wojny światowej www.twierdzaprzemysl.org
Kategoria:Gospodarka III Rzeszy