Bitwa graniczna (; ; ) – określenie na serię bitew stoczonych wzdłuż wschodniej granicy Francji i w południowej Belgii bezpośrednio po wybuchu I wojny światowej. Starcia te rozstrzygnęły strategię militarną naczelnego dowódcy armii francuskiej, generała Josepha Joffre, opartą na Planie XVII i ofensywnej adaptacji niemieckiego planu wojennego Aufmarsch II autorstwa Helmutha von Moltkego Młodszego. Niemiecka koncentracja na prawej (północnej) flance miała zatoczyć koło w Belgii i zaatakować Francuzów od tyłu.

Niemiecki marsz został opóźniony przez ruch francuskiej 5 Armii pod dowództwem gen. Charlesa Lanrezaca na północny zachód, mający na celu przechwycenie atakujących sił, oraz obecność Brytyjskich Korpusu Ekspedycyjnego na lewym skrzydle francuskim. Wojska Ententy zostały jednak odparte przez Niemców, którzy zdołali wkroczyć do północnej Francji. Działania francuskiej i brytyjskiej straży tylnej opóźniły działania Niemców, dając Francuzom czas na przerzucenie sił ze wschodniej granicy na zachód, aby bronić Paryża. Kulminacją bitwy granicznej była I bitwa nad Marną.

Tło Plany belgijskie thumb|Belgijskie oddziały z karabinami maszynowymi ciągniętymi przez psy podczas bitwy granicznej Belgijskie plany wojenne opierały się na założeniu, że inne mocarstwa zagwarantują neutralność Belgii, wypierając najeźdźcę z jej terytorium. Prawdopodobieństwo niemieckiej inwazji nie skłoniło belgijskiego rządu do postrzegania Francji i Wielkiej Brytanii jako potencjalnych sojuszników i nie zamierzał on zrobić nic więcej poza obroną swojej niepodległości. Ententa angielsko-francuska (1904) uświadomiła Belgom, że brytyjskie nastawienie do Belgii uległo zmianie i że będą walczyć o obronę niepodległości Belgii. Belgijski Sztab Generalny został utworzony w 1910 roku, ale jego szef gen. mjr Harry Jungbluth przeszedł w stan spoczynku 30 czerwca 1912 roku i został zastąpiony dopiero w maju 1914 roku przez gen. por. Chevaliera de Selliers de Moranville’a.

Moranville rozpoczął planowanie koncentracji armii i spotkał się z urzędnikami kolejowymi 29 lipca. Wojska belgijskie miały być skoncentrowane w centralnej Belgii, przed Redutą Narodową, gotowe do wymarszu na każdą z belgijskich granic, podczas gdy Twierdza Liège i Twierdza Namur miały zabezpieczyć same granice. Po mobilizacji król Belgów miał stać się Naczelnym Dowódcą i decydować o miejscu koncentracji armii. W obliczu zakłóceń w nowym programie zbrojeń, zdezorganizowani i słabo wyszkoleni żołnierze belgijscy mieli korzystać z Reduty Narodowej, aby opóźnić marsz agresora, ale potrzebowali również fortyfikacji do obrony na granicy. Z kolei jedna ze szkół w tamtym czasie postulowała powrót do rozmieszczenia wojsk na pograniczu, zgodnie z francuskimi teoriami wojennymi. Belgijskie plany stały się kompromisem między tymi dwoma koncepcjami, w którym armia polowa skoncentrowała się za rzeką , z dwiema dywizjami wysuniętymi w kierunku Liège i Namur.

Plan Schlieffena-Moltkego

thumb|left|Wydanie belgijskiej gazety „Le Soir” z 4 sierpnia 1914 roku obwieszczające wybuch wojny Alfred von Schlieffen, szef niemieckiego Cesarskiego Sztabu Generalnego (Oberste Heeresleitung, OHL) w latach 1891–1906, opracował plany decydującej bitwy z armią francuską w Niemczech, Belgii lub Francji. Aufmarsch I West był planem awaryjnym na wypadek wojny francusko-niemieckiej, w którym Francja (z powodu mniejszej liczebności armii) miała być w defensywie, a Niemcy miały zaatakować, dokonując inwazji na Belgię między Antwerpią a Namur, aby posunąć się na południe i przełamać linię obrony Verdun – Marna – Paryż. Armie niemieckie miały się wówczas zatrzymać do czasu naprawy linii kolejowych i zgromadzenia zapasów na drugą operację ofensywną. Helmuth von Moltke Młodszy zastąpił Schlieffena na stanowisku w 1906 roku i przekonał się, że z powodu sytuacji politycznej odizolowana wojna francusko-niemiecka jest niemożliwa i że siły włoskie oraz austro-węgierskie nie będą dostępne do akcji na granicy francusko-niemieckiej, jak planowano. Aufmarsch I został anulowany, ale w 1914 roku von Moltke próbował zaadaptować ofensywną strategię Aufmarsch I do planu wojennego Aufmarsch II zakładającego wojnę na dwóch frontach. W 2014 roku Terry Holmes napisał:

Główne siły niemieckie nadal miały posuwać się przez Belgię, aby zaatakować na południe, w kierunku Francji, wskutek czego armie francuskie zostałyby okrążone z lewej strony i odepchnięte za rzeki Moza, Aisne, Somma, Oise, Marna i Sekwana, nie mogąc wycofać się do centralnej Francji. W ten sposób Francuzi albo zostaliby unicestwieni przez manewr z północy, albo stworzyliby warunki do niemieckiego zwycięstwa w centrum lub w Lotaryngii na wspólnej granicy.

Plan XVII Zgodnie z Planem XVII, armia francuska w czasie pokoju miała utworzyć pięć armii polowych liczących łącznie ok. 2 000 000 żołnierzy, z „Grupami Dywizji Rezerwowych” przydzielonymi do każdej armii oraz Grupą Dywizji Rezerwowych na każdej ze skrajnych flanek. Armie miały się skoncentrować naprzeciwko granicy niemieckiej wokół Épinal, Nancy i linii Verdun – Mezières, z armią w rezerwie wokół St. Ménéhould i Commercy. Od 1871 roku budowa kolei zapewniła francuskiemu Sztabowi Generalnemu szesnaście linii prowadzących do granicy niemieckiej, w porównaniu z trzynastoma liniami, którymi dysponowała armia niemiecka; dzięki temu Francuzi mogli sobie pozwolić na czekanie, aż niemieckie zamiary będą jasne. Francuzi mieli być gotowi do odparcia niemieckiej ofensywy w Lotaryngii lub przez Belgię. Przewidywano, że Niemcy użyją oddziałów rezerwowych, ale spodziewano się również mobilizacji dużej armii niemieckiej na granicy z Rosją, co pozostawi armii niemieckiej na Zachodzie liczbę żołnierzy wystarczającą jedynie do przemarszu przez Belgię na południe od Mozy i Sambry. Ponadto francuski wywiad uzyskał wyniki gry wojennej niemieckiego Sztabu Generalnego z 1905 roku, w której wojska niemieckie nie dotarły dalej na północ niż do Namur i doszedł do błędnych wniosków, że plany oblężenia belgijskich fortów były jedynie środkiem obronnym przed armią belgijską.

Przewidywano niemiecki atak z południowo-wschodniej Belgii w kierunku Mézières oraz możliwą ofensywę z Lotaryngii w kierunku Verdun, Nancy i Saint-Dié; plan stanowił ewolucję Planu XVI i przewidywał większą możliwość niemieckiej ofensywy przez Belgię. Armie: 1., 2. i 3. miały skoncentrować się między Épinal i Verdun naprzeciw Alzacji i Lotaryngii, 5 Armia miała się zgromadzić w Montmédy, w kierunku Sedan i Mézières, a 4 Armia miała być zatrzymana na zachód od Verdun, gotowa do przesunięcia się na wschód, aby zaatakować południową flankę niemieckiej inwazji przez Belgię lub na południe przeciwko północnej flance ataku przez Lotaryngię. Nie przewidziano formalnie wspólnych działań z Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym, ale podjęto wspólne ustalenia. W 1911 roku, podczas drugiego kryzysu marokańskiego, Francuzom powiedziano, że mogą spodziewać się sześciu dywizji brytyjskich operujących wokół Maubeuge.

Wypowiedzenia wojny O północy z 31 lipca na 1 sierpnia rząd niemiecki wysłał Rosji ultimatum i ogłosił stan Kriegsgefahr. W ciągu dnia rząd osmański zarządził mobilizację, a londyńska giełda została zamknięta. 1 sierpnia rząd brytyjski zarządził mobilizację marynarki wojennej, rząd niemiecki zarządził powszechną mobilizację i wypowiedział wojnę Rosji. Rozpoczęły się działania wojenne na granicy z Polską, rząd francuski zarządził powszechną mobilizację, a następnego dnia rząd niemiecki wysłał ultimatum do Belgii, żądając przejścia przez terytorium belgijskie, gdy wojska niemieckie przekraczały już granicę z Luksemburgiem. Na granicy z Francją rozpoczęły się działania wojenne, Lipawa została ostrzelana przez niemiecki lekki krążownik SMS „Augsburg”, a rząd brytyjski zagwarantował ochronę morską francuskich wybrzeży. 3 sierpnia rząd belgijski odrzucił niemieckie żądania, a Wielka Brytania zagwarantowała wsparcie militarne Belgii w przypadku niemieckiej inwazji. Niemcy wypowiedziały wojnę Francji, rząd brytyjski zarządził powszechną mobilizację, a Włochy ogłosiły neutralność. 4 sierpnia rząd brytyjski wysłał Niemcom ultimatum i wypowiedział im wojnę o północy z 4 na 5 sierpnia. Belgia zerwała stosunki dyplomatyczne z Niemcami, a Niemcy wypowiedziały wojnę Belgii. Wojska niemieckie przekroczyły granicę belgijską i zaatakowały Liège.

Preludium Przygotowania francuskie Joseph Joffre, który był naczelnym dowódcą armii francuskiej od 1911 roku, oraz minister wojny Adolphe Messimy spotkali się 1 sierpnia 1914 roku, aby uzgodnić, że prowadzenie wojny będzie leżało wyłącznie w gestii naczelnego dowódcy. 2 sierpnia, gdy małe oddziały niemieckich żołnierzy przekroczyły granicę francuską, Messimy powiedział Joffre’owi, że ma swobodę wydawania rozkazów francuskim wojskom, aby przekroczyły granicę niemiecką, ale nie belgijską. Joffre wysłał rozkazy ostrzegawcze do sił osłonowych w pobliżu granicy, nakazując VII Korpusowi przygotowanie się do natarcia w kierunku Mühlhausen (Miluzy) na północny wschód od Belfort, a XX Korpusowi – przygotowanie się do rozpoczęcia ofensywy na Nancy. Gdy tylko dotarła wiadomość o wkroczeniu wojsk niemieckich do Luksemburga, 4 Armia otrzymała rozkaz przejścia między 3. a 5 Armią, gotową do ataku na północ od Verdun. Operacje w Belgii zostały zakazane, aby pozbawić Niemców pretekstu do zaatakowania tego kraju, aż do 4 sierpnia, kiedy to stało się jasne, że wojska niemieckie naruszyły już granicę belgijską. Aby dostosować się do sojuszu francusko-rosyjskiego, Joffre nakazał inwazję na Alzację i Lotaryngię na 14 sierpnia, choć przewidywał niemiecką ofensywę przez Belgię.

8 sierpnia na mocy Instrukcji Ogólnej nr 1 5 Armia otrzymała rozkaz zajęcia pozycji na lewym skrzydle 4 Armii, w gotowości do ataku na południową flankę sił niemieckich nacierających od strony Mézières i Mouzon, przez trudny teren pomiędzy nimi. Wszystkie cztery korpusy osłaniały ten front do 12 sierpnia, kiedy Joffre pozwolił gen. Charlesowi Lanrezacowi przesunąć I Korpus na północ do Givet, aby przeciwstawić się potencjalnej niemieckiej próbie sforsowania Mozy między Givet a Namur, 35 km dalej na północ, co wydłużyło front armii do 80 km. Gdy Lanrezac zdał sobie sprawę z wielkości sił niemieckich w Belgii i chciał wzmocnić lewą flankę, przesuwając się do Namur, Joffre jednak odmówił, aby uniknąć kolejnego przedłużenia frontu armii aż do 110 km i nakazał Lanrezacowi utrzymanie armii w centralnej pozycji w pobliżu Mézières, gotowej do przeciwstawienia się niemieckiej ofensywie z Mouzon do Namur. 14 sierpnia Joffre i Lanrezac spotkali się, ale Joffre uznał, że tylko kilka niemieckich oddziałów kawalerii i piechoty przekroczyło Mozę. Wraz z przesunięciem Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego do Maubeuge i Hirson, przegrupowanie 5 Armii zakłóciłoby rozmieszczenie pozostałych armii. 14 sierpnia nowy raport wywiadu wskazywał na obecność ośmiu niemieckich korpusów między Luksemburgiem a Liège, a następnego dnia Joffre zezwolił na przesunięcie 5 Armii na północ, aby mogła operować poza Mozą. XI Korpus został przeniesiony do 4 Armii, a XVIII Korpus z 3 Armii do 5 Armii, która otrzymała zasadnie obrony Maubeuge.